IN LIBRUM PRIMUM SENTENTIARUM

 CAVELLI AD LECTOREM INSTRUCTIO QUID IN EDITIONE SUA PERFECERIT.

 PROLOGUS MAGISTRI

 QUAESTIO I.

 (a) Utrum homini, etc. Titulus hujus quaestionis sic debet intelligi : Posito, quod homo sit ordinatus ad aeternam beatitudinem, de qua Sancti et Cath

 In (e) ista quaestione videtur esse controversia inter Philosophos et Theologos. Tenent enim Philosophi perfectionem naturae, et negant perfectionem s

 (2) In ista quaestione videtur esse controversia inter Philosophos et Theologos. Opinio Philosophorum est, quod omnis notitia necessaria ad ultimam pe

 Contra (k) istam positionem potest argui tripliciter. Primo sic : Omni agenti per cognitionem necessaria est distincta cognitio sui finis. Hanc probo,

 COMMENTARIUS.

 Contra (n) istas duas rationes instatur, et primo contra primam sic : Omnis natura creata essentialiter dependet a qualibet per se causa, et propter t

 COMMENTARIUS.

 Tertio, (i) arguitur principaliter contra opinionem Philosophorum 6. Metaphysicor. Cognitio substantiarum separatarum est nobilissima, quia est circa

 COMMENTARIUS.

 Quarto (r) principaliter arguitur sic : Ordinatum ad aliquem finem, ad quem est ex se indispositum, necesse est paulatim promoveri ad dispositionem re

 COMMENTARIUS.

 Sed quia a non intelligentibus reprehenditur, quod negaverit dari ullam formam sua natura supernaturalem, sed tantum per accidens, quia a Deo datur im

 COMMENTARIUS.

 Tres rationes primae, quibus innititur ista solutio, confirmantur per auctoritates. Primo, per auctoritatem Augustini de Civitate Dei, lib. 18. c. 41.

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta (k) pro opinione Aristotelis. Ad primum dico, quod cognitio dependet ab anima cognoscente et objecto cognito, quia secundum Augustinum 9.

 COMMENTARIUS.

 Ad secundum (a) dicitur, quod diversa ratio scibilis diversitatem scientiarum inducit eamdem enim conclusionem demonstrat Astrologus et Naturalis, pu

 COMMENTARIUS.

 Ad tertium (a) respondetur sic. quod prima principia non possunt applicari ad conclusiones aliquas, nisi sensibiles: tum, quia termini eorum sunt abst

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO II.

 Ponit octo vias convincendi deviantes a vera fide, quibus ostenditur, nostram fidem et Ecclesiam non posse esse nisi a Deo. Prima via est praedictio p

 COMMENTARIUS.

 sed persecutionem expectabant) mentirentur, de hac August. et Richard. citati a Doctore. Hac via merito utimur contra sectarios, comparando auctores c

 COMMENTARIUS.

 Quartum (a), scilicet recipientium diligentia, sic patet : Aut nulli credis de contingenti quod non vidisti, et ita non credes mundum fuisse ante, nec

 COMMENTARIUS.

 Quinta via est ex rationabilitate eorum quae fides nostra docet nihil enim docet contra rectam rationem vel legem naturae. Hac utitur Tertul. in Apol

 COMMENTARIUS.

 De septimo, (a) scilicet de Ecclesiae stabilitate, patet quoad caput, per illud Augustini de utilitate credendi quasi in fine (c. 17.) Cum igitur tant

 COMMENTARIUS.

 tentavit Lutherus ejicere de quadam sua discipula diabolum, a quo fere necatus est, teste Staphilo Apol. 2. qui interfuit, et Gocleo in actis ad an. 1

 COMMENTARIUS.

 Addit duas alias vias ad octo adductas Prima est a testimonio extraneorum, qui fidem nostram, et professores ejus laudarunt vel praedixerunt, et adduc

 COMMENTARIUS.

 Concludit Scripturam sacram esse necessariam quod probant auctoritates adductae quaest. 1. num. 2. et tres rationes ibi adductae num. 6. 7. et 14. D

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO III.

 Quod non, arguitur duabus viis. Prima (b), est ostendere istam negativam in se. quae probatur primo per auctoritatem Boetii 1. de Trin. Forma, inquit,

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO I. LATERALIS.

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO II LATERALIS.

 Tria continet haec littera. Primo, explicat Theologiam in se et in nobis. Secundo, describit in quo consistat ratio primi objecti alicujus scientiae,

 COMMENTARIUS.

 Ex dictis (a) patet responsio ad primam quaestionem. Et primo loquendo de Theologia in se quantum ad veritates necessarias ipsius, dico quod primum su

 COMMENTARIUS.

 Ex his (a) dictis respondeo ad secundam quaestionem. Ad intellectum cujus pono exemplum: Homo intelligitur ut animal rationale, ut substantia, ut mans

 COMMENTARIUS.

 Theologiam nostram habere pro objecto primo noto ens infinitum, quia iste est conceptus perfectissimus, quem possumus habere de eo quod est objectum T

 COMMENTARIUS.

 Haec littera continet aliquot dicta. Primum, veritates contingentes sunt ordinatae, sicut et necessariae, de quo Doct. 3. dist. 1. quaest. 4. art. 2.

 Ex praedictis (a) apparet improbatio illius opinionis, quae ponit Christum esse primum subjectum, quia tunc veritates necessariae de Patre et Spiritu

 COMMENTARIUS.

 Aliter (a) tamen ponitur, Christum esse subjectum primum secundum Linconiensem in Hexaemeron, et hoc ut Christus est unum triplici unitate,quarum prim

 COMMENTARIUS.

 Ad primum (a) argumentum primae quaestionis. Ad Boetium dico, quod loquitur ibi de subjecto accidentis et non de subjecto considerationis. Ad aliud de

 COMMENTARIUS.

 Ad primum (a) argumentum secundae quaestionis, quando arguitur per Hugonem et Cassiodorum, dicitur quod loquuntur hic non de formali subjecto , sed de

 COMMENTARIUS.

 Ad tertiam (a) quaestionem, videtur probabiliter posse dici, quod Theologia non est de omnibus scibilibus, quia quidditates distinctae ab essentia div

 COMMENTARIUS.

 Haec littera continet aliquot dicta. Primum, Theologia in se est de omni scibili, quia objectum Theologicum aptum est repraesentare omnia. Secundam, T

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO III ET IV LATERALIS.

 COMMENTARIIS.

 Utrum autem (a) scientia sit quantum ad quartam conditionem in intellectu Beatorum, dubium est. Et videtur quod non, per Augustinum decimoquinto de Tr

 COMMENTARIUS.

 Sed aliud dubium (a) est in ista quaestione, quia sicut ad Theologiam pertinent necessaria, sic et contingentia. Quod patet de Theologia nostra, quia

 COMMENTARIUS.

 Ad secundam (a) quaestione m dico, quod haec scientia nulli subalternatur. Quia licet subjectum ejus possit aliquo modo contineri sub subjecto Metaphy

 COMMENTARIUS.

 Sed quid (a) de Theologia nostra? Essetne subalternata si talis notia daretur alicui, vel si est data ? Ad hoc dicunt quidam, quod est subalternata s

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO IV.

 COMMENTARIUS.

 Ad istas (a) quaestiones solvendas accipio unum generale quod ab omnibus conceditur, quod habitus practicus aliquo modo extenditur ad praxim. In speci

 COMMENTARIUS.

 Ex hoc (a) articulo patet secundus. Nam illa extensio consistit in duplici relatione aptitudinali, scilicet conformitatis et prioritatis naturalis. De

 COMMENTARIUS.

 Circa (a) tertium articulum sunt opiniones. Una est talis, quod ab alio dicitur intellectus practicus, et ab alio habitus vel actus. Hoc ostenditur, q

 COMMENTARIUS.

 Aliter dicitur (a), quod illud a . quo habitus et actus dicuntur practici, est finis et extensio cognitionis practicae ad praxim, quae est extensio ad

 COMMENTARIUS.

 Concedo ergo (a), quod habitus non dicitur primo practicus ab actu proprio, quia ille est practicus a causa priore, nec cognitio aliqua habitualis vel

 Ex hoc patet (a) solutio secundae quaestionis propositae, cujus teneo partem negativam sed primam relationem, scilicet conformitatem habet per se ab

 COMMENTARIUS.

 His visis (a), respondendum est ad primam quaestionem, ubi sunt quinque viae tenentes partem negativam quaestionis. Una dicit, sic declarando : Duplex

 COMMENTARIUS.

 Secunda via ponit (a), quod licet dilectio finis recte possit elici et non recte, negat tamen dilectionem finis esse praxim, quia non est circa object

 COMMENTARIUS.

 Tertia via ponit (a), quod vel volitio non est proprie praxis, sed tantum actus ea posterior vel si ipsa est praxis, hoc non est nisi in ordine ad a

 COMMENTARIUS.

 Istae tres viae (a) ponunt Theologiam esse pure speculativam, non obstante quod extendatur ad dilectionem finis: sive ad illam quasi voluntas naturali

 COMMENTARIUS.

 Quarta via (a) dicit Theologiam esse affectivam. Quod bene intelligi potest, si affectiva ponatur esse quaedam practica. Si autem affectiva ponatur te

 COMMENTARIUS.

 Alia (a) est opinio discordans a praecedentibus in conclusione, quae dicit quod ista scientia est speculativa et practica. Quod probatur dupliciter. U

 COMMENTARIUS.

 Alia opinio tenet eamdem conclusionem. Sed ponit cum hoc Theologiam esse simpliciter unum habitum.

 Ad quaestionem (a) igitur respondeo, quod cum actus voluntatis elicitus sit verissime praxis, etiamsi non concomitetur aliquis actus imperatus (ut pat

 COMMENTARIUS.

 Ad quartum (a) posset concedi, quod Theologia Dei de necessariis sit practica, quia in intellectu suo natum est primum objectum Theologicum, quasi gig

 Licet haec responsio videatur evadere argumentum, et per eam etiam sequentia argumenta possent evadi, tamen aliter posset dici quod Theologia necessar

 COMMENTARIUS.

 Secundus (a) articulus quaestionis est de Theologia contingentium, an sit practica. Dico, quod tantummodo in illo intellectu Theologia contingentium p

 COMMENTARIUS.

 Si quaeris (a) qualis est Theologia contingentium in se, non comparata huic vel illi intellectui? Dici potest quod ipsa talis est in se qualis est ex

 COMMENTARIUS.

 Resolvit probabiliter, si non teneatur requiri identitatem suppositi cognoscentis et operantis, ut cognitio sit practica, Theologiam contingentium ess

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta (a) principalia primae quaestionis. Ad primum respondeo, quod fides non est habitus speculativus, nec credere est actus speculativus, nec

 COMMENTARIUS.

 Ad aliud dico (a), quod nobilitatis est in inferiori attingere suum superius secundum Philosophum 7. Polit. unde sensitiva hominis est nobilior, quia

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta (a) secundae quaestionis. Ad auctoritatem 2. de Anima, dico quod loquitur de fine ut cognito, nam intellectus propter aliquid ratiocinans

 COMMENTARIUS.

 Metaphysicales ad multa applicabiles, sed quod spectat ad titulum quaestionis parum refert quid teneas, quia fere est tantum de modo loquendi sumpto e

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO PRIMA

 QUAESTIO I.

 COMMENTARIUS.

 Ad oppositum est Augustinus, primo de Doctr. Christiana cap. 1. Res quibus fruendum est, sunt Pater, Filius et Spiritus sanctus et hi tres sunt una re

 COMMENTARIUS.

 Quantum (a) ad secundum videtur esse opinio Avicennae quod ordinata fruitio potest esse circa aliud a fine ultimo, quod probatur ex dictis ejus 9. Met

 COMMENTARIUS.

 Alii arguunt (a) contra istam opinionem, quia anima rmago Dei est ergo est capax ejus, secundum Augustinum 14. de Trin. cap. 8. Eo imago ejus est, qu

 COMMENTARIUS.

 (a) De tertio articulo dico, quod objectum fruitionis in communi est finis ultimus vel verus finis, qui scilicet est finis ultimus ex natura rei vel a

 COMMENTARIUS.

 De quarto (a) articulo, dico quod ratio finis non est propria ratio objecti fruibilis, nec in fruitione ordinata, neque in fruitione communiter sumpta

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO II.

 Ad oppositum, in omni ordine essentiali est tantum unum primum: igitur in ordine essentiali finium est tantum unus finis: fruitio autem est respectu f

 COMMENTARIUS.

 Ista quaestio posset habere quadruplicem difficultatem, secundum quadruplicem distinctionem in divinis. Prima est distinctio essentiae a personis. Sec

 COMMENTARIUS.

 De secundo articulo (a) dicitur, quod non est possibile de potentia Dei absoluta, quod aliquis comprehensor fruatur essentia, non fruendo persona. Et

 Quantum ad istum (b) articulum de potentia absoluta Dei, non video contradictionem quin possibile sit ex parte intellectus et voluntatis, quod utriusq

 COMMENTARIUS.

 Quantum ad tertium (a) articulum de potentia creaturae, dico quod intellectus non potest de potentia sua naturali videre essentiam non videndo persona

 COMMENTARIUS.

 (a) Quantum ad quartum articulum de facto, dico quod de facto erit una fruitio et una visio essentiae in tribus personis. Hoc dicit Augustinus primo d

 COMMENTARIUS.

 Ad rationes in oppositum.

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO III.

 Quantum (a) ad primum, dico quod sicut in intellectu sunt duo actus assentiendi alicui vero complexo: unus quo assentitur alicui vero complexo propter

 COMMENTARIUS.

 De secundo (a) principali, cui scilicet istorum conveniat istud nomen frui, sicut potest colligi ex auctoritatibus loquentium de isto vocabulo frui:

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO IV.

 Ad oppositum : Necessitas naturalis non stat cum libertate, quod probo, quia natura et voluntas sunt principia activa habentia oppositum modum princip

 Ista quaestio potest intelligi vel de fine obscure apprehenso in universali, sicut concipimus beatitudinem in communi vel de fine obscure apprehenso

 (a) Quantum ad tertium articulum dicitur, quod necessario fruitur fine sic viso propter rationem tertiam ad primum articulum adductam, quia nulla rati

 COMMENTARIUS.

 (a) Contra primum articulum arguo primo sic:

 COMMENTARIUS.

 (a) Contra secundum articulum, quem concedo esse verum, sed videtur quod rationes primi articuti destruant secundum articulum. Nam illa ratio de fine,

 COMMENTARIUS.

 (a) Contra tertium articulum, quando principium elicitivum non necessario elicit, habens principium illud non necessario agit: sed principium elicitiv

 COMMENTARIUS.

 (a) Contra quartum articulum, qui dicit quod voluntas non elevata per habitum supernaturalem non potest frui fine ultimo clare viso, arguo sic : Illud

 COMMENTARIUS.

 COMMENTARIUS.

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO V.

 COMMENTARIUS.

 Ad solutionem istarum quaestionum, praemitto quoddam exemplum, quomodo videlicet corpora diversimode quietantur. Ultimus terminus quietis gravium corp

 Ex his ad propositas (a) quaestiones, dico quod frui nihil dicit nisi actum inhaerendi objecto propter se, quem concomitatur delectationis quietatio:

 COMMENTARIUS.

 Ad quaestionem penultimam dici potest quod appetitus sensitivus, licet aliqualiter alicui inhaereat propter se, id est, non propter alterum negative,

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta. (a) Ad illud primae quaestionis dico, sicut dictum est quaestione prima hujus distinctionis, art. 4. Quia ratio finis non est proprie ra

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO SECUNDA.

 QUAESTIO I.

 Circa distinctionem secundam quaero : Primo de his quae pertinent ad unitatem Dei, et primo: Utrum in entibus sit aliquid actu existens infinitum. Quo

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO II.

 COMMENTARIUS.

 Quoniam (a) secundum Philosophum 2. Metaph. Absurdum est simul quaerere scientiam et modum sciendi, ideo primo respondeo ad secundam quaestionem, quae

 COMMENTARIUS.

 Ex duobus (a) declaratis infero propositionem sic : Cum propositio sit per se nota, quae ex propriis terminis habet evidentem veritatem, et alii termi

 COMMENTARIUS.

 Ista propositio Deus est, intellecta de esse proprio Dei, est per se nota, quia est per se primo modo et ex terminis evidens. Non contradicit sibi ant

 COMMENTARIUS.

 Non est propositio per se nota in qua existere praedicatur de aliquo conceptu, quem pro hoc statu habemus de Deo. Primo, quia id est demonstrabile per

 COMMENTARIUS.

 Soluta secunda quaestione, quae est modus sciendi respectu primae quaestionis, scilicet an existat aliquod ens infinitum, hanc modo aggreditur explica

 COMMENTARIUS.

 In primo ergo articulo principali tria principaliter ostendam.

 COMMENTARIUS.

 Juxta tres (a) conclusione primas de causa effectiva, propono tres similes conclusiones de causa finali.

 COMMENTARIUS.

 Conclusionibus tribus (a) de utroque ordine causalitatis extrinsecae jam positis, propono tres similes de ordine eminentiae.

 COMMENTARIUS.

 (a) Quantum ad secundum articulum, dico quod ista triplex primitas quae est sparsim probata de ista quidditate , competit eidem quidditati, quod osten

 COMMENTARIUS.

 Quantum ad (a) tertium articulum dico , quod non tantum ista triplex primitas sic inest eidem naturae, quod cui una inest insunt aliae, sed etiam est

 COMMENTARIUS.

 (a) Ostendo esse de proprietatibus relativis primi entis: ulterius ad ostendendum infinitatem illius primi, ac per consequens esse

 COMMENTARIUS.

 (a) Contra istam responsionem instatur. Et primo contra primam consequentiam arguitur sic : quia nostrum velle posset adhuc aliquid contingenter causa

 COMMENTARIUS.

 Nunc ulterius, (a) quoad conclusiones praeambulas ad infinitatem, probo secundo quod ejus intellectio et volitio non est aliud ab essentia ejus, et pr

 Ostenso (a) de intelligere se et velle se intelligere velle intelligere velle intelligere A A,

 COMMENTARIUS.

 Quarta conclusio (a) principalis praeambula de intellectu et voluntate Dei ad infinitatem probandam sit ista : Intellectus primi intelligit semper, et

 COMMENTARIUS.

 Ostensis (a) igitur his praeambulis arguo infinitatem quatuor viis.

 COMMENTARIUS.

 Ostenso proposito (a) per viam primae efficientiae per rationem Philosophi, quia illa prima efficientia infert infinitatem.

 COMMENTARIUS.

 (a) Tertia via ex parte finis arguitur sic : Voluntas nostra omni finito aliquid majus potest appetere . et amare, sicut intellectus intelligere, et q

 COMMENTARIUS.

 Quarta via ex parte (a) eminentiae arguo sic : Eminentissimo incompossibile est aliquid esse perfectius, sicut prius patuit finito autem non est inco

 COMMENTARIUS.

 (a) Ultimo ostenditur propositum ex negatione causae intrinsecae, quia forma finitur per materiam ergo quae non est nata esse in materia, est infini

 COMMENTARIUS.

 Ex praedictis patet solutio quaestionis, nam ex primo articulo habetur quod aliquod ens est simpliciter primum triplici primitate, scilicet efficienti

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO III.

 In ista quaestione, (a) conclusio est certa. Sed dicunt aliqui, quod haec conclusio non est demonstrabilis, sed tantum accepta per fidem: et ad hoc au

 (a) Quantum ad secundam viam arguitur sic :

 COMMENTARIUS.

 De tertia via, scilicet de ratione infiniti boni arguo sic : Voluntas ordinata potest appetere majus bonum et magis amare majus bonum, sed plura bona

 COMMENTARIUS.

 De quinta via dico, quod infinitum absolute non potest excedi, et arguo sic : Quaecumque perfectio potest numerari in diversis, plures perfectiones ha

 COMMENTARIUS.

 (a) De septima via, scilicet de omnipotentia videtur quod illa non per rationem naturalem demonstrabilis, quia omnipotentia

 COMMENTARIUS.

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO IV.

 COMMENTARIUS.

 Positis quatuor argumentis pro parte falsa, ponit rationem ad oppositum, et rem tractat q. 7. ubi sig. ad primam quaestionem n. 38. solvit argumenta h

 QUAESTIO V.

 Oppositum, videtur Matth. ult. In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti et primae Joannis quinto Tres sunt qui testimonium, Fide ad Petrum, cap

 QUAESTIO VI.

 Post tres rationes adductas pro parte falsa adducit auctoritatem ad oppositum, et q. seq. ante alias quaestiones hanc resolvit, et ejus argumentis sat

 QUAESTIO VII.

 COMMENTARIUS.

 Quia sicut dixi (a), pluralitas declaratur ex productione, ideo primo respondeo ad quaestionem de productione, quae est tertia in ordine, et dico quod

 COMMENTARIUS.

 Probat secundo in Deo esse productionem, quia objectum habens esse secundum quid et differens ab intellectu producit ergo et objectum simpliciter, e

 COMMENTARIUS.

 (a) Arguit aliter quidam Doctor sic : Prima persona constituitur per relationem ad secundam, et non nisi per relationem originis: ergo oportet ponere

 COMMENTARIUS.

 Tenendo (a) quatuor igitur rationes primas et praecipue duas primas, pro conclusione affirmativa quaestionis respondeo ad argumenta in oppositum.

 COMMENTARIUS.

 Ad quaestionem quartam de numero productionum patet veritas, quia sunt tantum duae productiones. Sed hoc declaratur ab aliquibus sic : Actus notionale

 COMMENTARIUS.

 Ista opinio (a) ponit tres articulos, quos non credo esse veros.

 COMMENTARIUS.

 Secundus articulus est, quod intellectus informatus notitia actuali essentiali, est principium activum et elicitivum notitiae genitae. Hoc improbo sic

 COMMENTARIUS.

 Tertius (a) articulus est, quod conversio intellectus nudi super se formati, est necessaria ad hoc ut intellectus nudus formetur ab intellectu formato

 COMMENTARIUS.

 Dico tunc ad quaestionem, (a) quod tantum sunt ibi duae productiones distinctae secundum rationes formales productionum, et hoc, quia sunt tantum duo

 COMMENTARIUS.

 Objicitur (a) contra istam deductionem sic : Natura ex se est principium determinatum ad agendum in divinis autem intellectus unde intellectus non t

 COMMENTARIUS.

 Contra ista instatur, (a) et primo sic : Intelligentia est in Patre sub propria ratione intelligentiae, et propria perfectio intelligentiae ut intelli

 COMMENTARIUS.

 Ad primum argumentum (a) principale dico, quod Averroes in comm. 46. 8. Physic. Utrum autem unumquodque,

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta quae probant (a), quod non sunt tantum in Deo duo principia productiva.

 COMMENTARIUS.

 (a) Ad secundam quaestionem, cum quaeritur de Trinitate personarum in divinis :

 COMMENTARIUS.

 Nunc restat probare (a) quod una tantum sit non producta, ubi dicit unus Doctor quod illud ostenditur, sicut ostenditur unitas

 COMMENTARIUS.

 Ad quartam quaestionem qusa est prima secundae partis, constat ex quaestione praecedenti, simul stare unitatem essentiae cum trinitate personarum. Hoc

 COMMENTARIUS.

 Sed hic restat (a) ulterior difficultas, non enim videtur intelligibile,quod essentia non plurificetur, et supposita sint plura, nisi aliqua distincti

 COMMENTARIUS.

 Ad primum (a) argumentum principale dico, quod major sic est intelligenda : Quaecumque aliqua identitate sunt eadem alicui, illa tali identitate inter

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO TERTIA

 QUAESTIO I.

 Contra 5. Metaph. Metaphysica est Theologia de Deo ergo, etc.

 QUAESTIO II.

 COMMENTARIUS.

 In prima (a) quaestione non est distinguendum, quod Deus possit cognosci negative, non affirmative, quia negatio non cognoscitur nisi per affirmatione

 COMMENTARIUS.

 Ad hoc dicit (a) quidam Doctor sic, quod loquendo de cognitione alicujus, distingui potest ex parte objecti per se vel per accidens, in particulari ve

 COMMENTARIUS.

 (a) Respondeo aliter ad primam quaestionem, et in quibusdam contradicam positioni praedictae, rationes enim meae positionis ostendunt oppositum illius

 COMMENTARIUS.

 Secundo (a) non asserendo, quia non consonat opinioni communi, potest dici quod non tantum in conceptu analogo conceptui creaturae concipitur Deus, qu

 COMMENTARIUS.

 (a) Tertio dico, quod non cognoscitur Deus naturaliter a viatore in particulari et proprie, hoc est, sub ratione hujus essentiae ut haec, et in se s

 COMMENTARIUS.

 Dicit quarto, licet non possumus habere aliquem conceptum proprium de Deo in particulari, tamen possumus habere multos conceptus proprios de eo, qui n

 COMMENTARIUS.

 Quinto dico (d), quod ista quae cognoscuntur de Deo, cognoscuntur per species creaturarum, quia sive universalius et minus universale cognoscantur per

 COMMENTARIUS.

 Ad secundam (m) quaestionem dico, quod triplex est ordo intelligibilium in proposito. Unus est ordo originis vel secundum generationem alius est ord

 Secundo dico de cognitione actuali distincte conceptorum, et dico quod est e converso, quia primum sic conceptum est communissimum, et quae sunt propi

 COMMENTARIUS.

 (a) Quantum ad notitiam habitualem sive virtualem, primo expono quid intelligo per terminos. Habitualem notitiam voco, quando objectum sic est praesen

 COMMENTARIUS.

 Nunc de ordine perfectionis, distinguo, quod perfectius intelligibile a nobis potest intelligi dupliciter, aut simpliciter aut secundum proportionem.

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO III.

 COMMENTARIUS.

 Contra (b) istud non potest sustineri a Theologo. quia intellectus existens eadem potentia, cognoscet quidditatem substantiae immaterialis, sicut pate

 COMMENTARIUS.

 Alia (a) est opinio, quae ponit Deum esse primum objectum intellectus, cujus rationes fundamentales sunt illae, quae adductae sunt ad primam partem qu

 COMMENTARIUS.

 Ad quaestionem (a) igitur, respondeo quod nullum potest poni primum objectum intellectus nostri naturale, propter adaequationem talem virtualem, propt

 COMMENTARIUS.

 Quantum ad secundum (a) articulum principalem, dico, quod ex istis quatuor rationibus sequitur, cum nihil possit esse communius ente, et ens non possi

 COMMENTARIUS.

 Contra istam (a) univocationem entis arguitur multipliciter.

 Refutat opinionem tenentem verum esse objectum adaequatum intellectus. Primo, quia non dicitur in quid de omni intelligibili, nec continet virtualiter

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta (a) principalia istius quaestionis, dico ad primum, quod non semper perfectissimum est causa respectu imperfectorum, comparando imperfect

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO IV.

 In ista (a) quaestione est opinio nna talis, quod inter intentiones generales, est per se ordo naturalis.

 COMMENTARIUS.

 Ostendo primo, quod istae rationes non sunt rationes fundar nientales alicujus opinionis verae, nec secundum intentionem Augu stini. sed Pro ppinipne

 Primo istae (a) rationes videntur conclu 'ere impossibilitatem certae cognitionis naturalis, quia si objectum continue mutatur, non potest haberi aliq

 COMMENTARIUS.

 Quantum (a) ad secundum articulum, ut in nullis cognoscibilibus locum habeat error Academicorum, videndum est qualiter de tribus cognoscibilibus praed

 COMMENTARIUS.

 COMMENTARIUS.

 De tertiis cognoscibilibus, scilicet de actibus nostris, dico quod est certitudo de multis eorum, sicut de principiis per se notis, ut patet 4. M-iaph

 Quantum (a) ad tertium articulum, ex istis respondendum ad illas tres rationes.

 COMMENTARIUS.

 (a) Circa quartum articulum contra conclusionem opinionis arguo sic : Quaero quid intelligit per veritatem certam et sinceram, aut veritatem infallibi

 COMMENTARIUS.

 De sexto articulo videndum est quomodo illae tres rationes factae pro prima opinione aliquid veri concludunt, inquantum accipiuntur ab Augustino, lice

 QUAESTIO V. De Vestigio.

 Quantum (a) ad primum dicitur, quod vestigium est impressio derelicta ex transitu alicujus super vacuum vel plenum, ipsum imperfecte repraesentans, et

 COMMENTARIUS.

 Quantum (a) ad hoc igitur dico, quod vestigium est similitudo illius partis animalis, a qua imprimitur in aliquid sibi cedens: sed similitudo expressa

 COMMENTARIUS.

 Quantum (a) ergo ad secundum articulum, concedo quod omnis respectus creaturae ad Deum pertinet ad illum tertium modum relativorum. Nec in solis respe

 COMMENTARIUS.

 id est, in existentia et esse ipsam ratitudinem, id est, quidditatem creaturae consistentem in triplici respectu posito num. 2. producti, exsmplati et

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO VI. De memoria.

 COMMENTARIUS.

 (a) In ista quaestione negatur omnis species intelligibilis praecedens naturaliter actum intelligendi propter rationes positas ad primam partem quaest

 COMMENTARIUS.

 Contra istam (a) opinionem arguo sic: sive intelligatur singulare sive non, non est cura ad propositum certum est enim quod universale potest ab int

 COMMENTARIUS.

 Ex alio membro (a)arguitur sic : intellectus agens est potentia mere activa secundum Philosophos, quia est illud quo est omnia facere, sicut possibili

 COMMENTARIUS.

 Secundum tertiam viam (a) arguitur primo sic: habitus minus universalis et magis universalis sunt distincti habitus proprII,alioquin Metaphysica ut Me

 COMMENTARIUS.

 De secundo membro (a), scilicet praesentia objecti, probatur illa consequentia prima, primo sic: Aut intellectus potest habere objectum sibi praesens

 COMMENTARIUS.

 Ad quaestionem (a) ergo dico, quod est necesse ponere in intellectu speciem intelligibilem,priorem naturaliter actu intelligendi propter rationes jam

 COMMENTARI US.

 Ad rationes (a) alterius opinionis, cum primo arguitur in prima opinione, quod recipere speciem convenit sensui praecise, quia potentia est organica,

 COMMENTARIUS.

 Secundo quaero : Utrum (a) memoria intellectiva sit conservativa speciei intelligibilis, cessante actu intelligendi. Videtur quod non, quia si conserv

 Contra illam (a) opinionem, quae diceret quod non manent species, sicut imponitur Avicennae, arguo sic : intellectus habens habitum scientiae et non c

 COMMENTARIUS.

 Ad quaestionem (a) igitur dicendum, quod manent species in memoria, acta intelligendi non manente. Cujus ratio est, quia ut habetur tertio de Anima, i

 COMMENTARIUS.

 (a) Quaeritur utrum in intellectu nostro sit actualis notitia genita vel producta. Arguo quod non : actionis non est actio, nec ut termini, nec ut sub

 COMMENTARIUS.

 Hic sunt tres breves (a) quaestiones prima, cujusmodi entitas sit intellectio et volitio, et hujusmodi operationes immanentes.

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO VII.

 COMMENTARIUS.

 (a)In ista quaestione est una opinio, quae attribuit totam activitatem respectu intellectionis ipsi animae, et imponitur Augustino, qui dicit 12. supe

 COMMENTARIUS.

 Contra istam (a) opinionem quod non sit intentio Augustini apparet 9. de Trinit. cap. ult. Liquido tenendum est, quod omnis res quam cognoscimus, cong

 COMMENTARIUS

 Alia opinio, quae totaliter est in alio extremo, quae dicit, sicut colligitur ex diversis locis sic opinantis, quod anima intellectiva ut intellectiva

 Contra istam (a) opinionem: Intellectus agens secundum eum, nihil causat quod sit formaliter in phantasmate, sed solum fit remotio prohibentium per qu

 COMMENTARIUS.

 Tertia opinio (a) ponit, quod intelligibile ut simpliciter praesens intellectui, non per speciem intelligibilem, sed per phantasma, ut illustratur ab

 COMMENTARIUS.

 (a) Quinta opinio ponit, quod species objecti in intellectu vel ipsum objectum in se praesens, est gignens, vel est ratio gignendi notitiam actualem i

 COMMENTARIUS.

 (a) Sexta opinio, quae redit in idem quantum ad conclusionem hujus quintae opinionis, est, quod ipsa notitia actualis genita, sive in sensu sive in in

 COMMENTARIUS.

 (a) Conclusio istarum duarum opinionum ultimarum improbatur per quaedam argumenta facta contra opinionem secundam. Nam effectus aequivocus non potest

 Sed contra secundam opinionem arguitur specialiter quod ipsa sit falsa, tam in sensu quam in intellectu. In sensu, quia si species ista quae est visio

 COMMENTARIUS.

 Ad quaestionem (a) respondeo, et dico quod intellectio actualis est aliquid in nobis, non perpetuum, sed habens esse post non esse, de Anima

 COMMENTARIUS.

 (a) Ad argumenta opinionum per ordinem. Primo ad auctoritates Augustini dico, quod imago quae ponitur ab eo esse in spiritu, oportet quod intelligatur

 COMMENTARIUS.

 respectu suarum operationum, et dat pulcnerrimam et variam doctrinam.

 COMMENTARIUS.

 Pro tertia (a) et quarta opinione non sunt argumenta adducta, ad quae oporteat respondere.

 COMMENTARIUS.

 Ad auctoritatem (a) Philosophi 3. de Anima, quod intelligere pati, quale,

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta (a) principalia. Ad primum dico, quod argumentum Philosophi secundo de Anima, bene concludit quod sensus non est causa totalis respectu s

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO VIII.

 Respondeo, quod pars intellectiva habet principaliorem causalitatem respectu cognitionum,modo nobis naturaliter convenientium. Probo primo, quia quand

 COMMENTARIUS.

 Ad primum argumentum (a), dico quod duplex est actus intellectus respectu objectorum,quae non sunt praesentia in se, qualia sunt illa, quae modo natur

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO IX.

 COMMENTARIUS.

 (a) Hic primo videndum est, quid sit ratio imaginis in corporalibus, unde translatum est vocabulum ad propositum. Secundo, respectu cujus in Trinitate

 COMMENTARIUS.

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO QUARTA.

 QUAESTIO I.

 Resolvit non esse veram hanc : Deus genuit alium Deum, quia Filius esset alius Deus genitus, quod est falsum, quia ly alius significat Deitatem commun

 COMMENTARIUS.

 Ad primum (a) argumentum dico, quod hoc antecedens est ve rum : Deus genuit Deum, quia ter mini in concreto possunt supponere pro suppositis respectu

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO II.

 Respondet affirmative, quia Deus significat primo divinam naturam, cui tres personae sunt idem. Idem est de hac, Deitas est Pater, etc. Sed haec non e

 COMMENTARIUS

 DISTINCTIO QUINTA

 QUAESTIO I.

 In ista quaestione erravit Abbas Joachim, ut habetur extra de sum. Trinit. et fid. cap. Damnamus. Dixit enim Magistrum Petrum esse haereticum, quia di

 COMMENTARIUS.

 Logice explicat illam propositionem, essencia generat, esse negandam per hanc regulam, quia quando subjectum est ultimate abstractum ut est essentia,

 COMMENTARIUS.

 Solvit argumenta realia seu Theologica, ostenditque differentiam inter communicari et produci, et communicare producere producere produci communicar

 COMMENTARIUS.

 Solvit argumenta Logica contra resolutionem quaestionis, explicans quomodo haec est vera : essentia est Pater, et similiter haec : essentia est Pater

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO II.

 In ista (a) quaestione dicitur, quod sicut in substantia creata generabili, aliquid est potentiale, quod supponitur generationi ut materia, et aliquid

 COMMENTARIUS.

 Contra (a) istam opinionem arguo primo sic : Essentia est formalis terminus productionis: igitur non quasi materia. Probatio antecedentis, Joan. 10. P

 COMMENTARIUS.

 Tenet cum antiquis Doctoribus non esse in divinis materiam vel quasi materiam, simpliciter tamen Filium generari de substantia Patris. Primum declarat

 COMMENTARIUS.

 Tertio principaliter (a) ad solutionem difficultatis hujus quaestionis,videndum est quomodo relatio et essentia possunt esse in eadem persona, quin es

 COMMENTARIUS.

 Secunda difficultas (a) est, quomodo relatio posset esse distinguens personam et essentiam non distinguens, quin relatio habeat rationem actus, quia a

 COMMENTARIUS.

 Exemplum, hujus (a) potest accipi in creaturis. ponendo ibi quaedam, per impossibile. Augmentatio enim modo fit per hoc quod alimentum adveniens corpo

 COMMENTARIUS.

 (a)Ad argumenta pro opinionibus. Ad primum de Augustino contra Maximinum: patet quomodo Filius nullo modo est de nihilo, sed est vere de substantia Pa

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO SEXTA.

 QUAESTIO UNICA.

 In ista quaestione videntur esse duae difficultates una, qualiter Pater generat Filium volens. Alia quomodo salvetur, quod Pater non generat Filium v

 COMMENTARIUS

 Quantum ad secundum articulum videtur quod Pater non producat Filium voluntate tanquam principio productivo, quia principium productivum unius rationi

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO SEPTIMA.

 QUAESTIO UNICA.

 COMMENTARIUS.

 Sententiam D. Thomae, essentiam esse illud quo Pater generat, quia in ea assimilat sibi Filium, impugnat sex rationibus. Prima, sequeretur si Deitas e

 Aliter dicitur (a) quod generationis in divinis oportet dare aliquod principium positivum, quia actio est positiva non sunt autem positiva indivinis

 COMMENTARIUS.

 (a) Ad quaestionem igitur respondeo distinguendo de potentia : uno modo dicitur potentia Logica, quae dicit modum compositionis factae ab intellectu,

 COMMENTARIUS.

 Loquendo (a) tunc de potentia, id est, de proximo fundamento istius relationis praecise sumpto, dico quod potentia generandi Patris non est relatio, s

 COMMENTARIUS.

 Huic rationi instatur, quod consequentia tantum valet in generatione univoca haec autem probatur esse aequivoca, tum ex parte personarum, tum ex prod

 COMMENTARIUS.

 Probato quod potentia generandi sumpta pro fundamento relationis generativi sit absolutum, quod declaravit esse memoriam fecundam, (id est, intellectu

 COMMENTARIUS.

 Quia autem (a) aliqua argumenta contra primam opinionem sunt contra me, respondeo ad illa. Ad primum dico, quod illa propositio major habet hic majore

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO OCTAVA.

 QUAESTIO I. Utrum Deus sit summe simplex?

 rejicit ab eo compositionem ex materia et forma, quia sequeretur quod non esset prima causa, quia compositum ex materia et forma posterius est efficie

 COMMENTARIUS.

 esse, quia compositum necesse esse, nequit esse ex componente possibili, neque potest componere cum alio necesse esse tum quia est in ultima actualit

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO II. Utrum aliqua creatura sit simplex ?

 COMMENTARIUS.

 Concedo igitur (a) quod aliqua creatura est simplex, hoc est, non composita ex rebus tamen nulla creatura est perfecte simplex, quin aliquo modo sit

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO III. Utrum Deus sit in genere?

 Hic sunt duae opiniones extremae, una negativa, quae dicit quod cum simplicitate divina non stat, quod aliquis sit conceptus communis univocus Deo et

 Contra istam positionem sunt duae rationes, quae tactae sunt superius dist. 3.quaest. 1. Una, quia tunc non posset conceptus ille proprius Deo causari

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta (a) opinionis oppositae. Ad primum, aut intelligit in minori quod illa sunt sub extremis contradictionis totaliter, hoc est, quod praecis

 COMMENTARIUS.

 Alia est opinio (a) affirmativa in alio extremo, quae ponit Deum in genere, et habet pro se auctoritatem Damasceni in Elementario , cap. 8. Substantia

 COMMENTARIUS.

 Primum, non obstante simplicitate Dei, aliquem conceptum esse communem univocum ipsi et creatis, ut ostensum est hic, et dist 3 q. 1. Secundum, Deum n

 COMMENTARIUS.

 Alii probant (a) quarto modo, Deum non esse in genere, quia continet in se perfectiones omnium generum. Sed istud argumentum non valet, quia continens

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta (a) pro secunda opinione.

 COMMENTARIUS.

 Ad primum (a) argumentum principale, concedo quod iste conceptus dictus de Deo et de creatura in quid, contrahitur per aliquos conceptus dicentes qual

 QUAESTIO IV.

 In ista (a) quaestione sunt multae opiniones, quas non omnes intendo recitare, sed duae sunt tenentes conclusionem negativam, quae tamen inter se diff

 COMMENTARIUS.

 Contra istam (a) positionem primo arguitur sic : Quidquid est perfectionis simpliciter in creaturis, principalius est in Deo ex se et non ex respectu

 COMMENTARIUS.

 Santentia Henrici, seu ejus explicandi modiis, essentiam ut obicitur intellectui divino, esse omnino indistinetam, tamen ut virtualiter continet attri

 Ad quaestionem (a) respondeo, et dico quod inter perfectiones essentiales non est tantum differentia rationis, hoc est, diversorum modorum concipiendi

 COMMENTARIUS.

 Objicit tres instantias optimas et solvit per singularem doctrinam. Prima est contra simplicitatem Dei, admissa ista distinctione. Secunda, ex diffici

 COMMENTARIUS.

 Ad argumentum principale (a) quod sumitur de autoritate Augustini 15. de Trin. Respondeo, quod in creaturis non est aliqua vera praedicatio in abstrac

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO V.

 (a) Hujus exclusivae, de qua quaeritur, pars affirmativa probatur a Philosopho 7. Physic. per hoc, quod Omne quod movetur, movetur ab alio. Physic. d.

 COMMENTARIUS.

 Ponit primo sententiam Henrici de hoc, qui dicit aliquid aliud a Deo, puta Intelligentiam secundam tripliciter posse esse necessarium. Primo, ex se fo

 COMMENTARIUS.

 Contra istam (a) opinionem quae imponit ista Aristoteli, arguitur primo, quod non negaverit primum modum, hoc videtur ex intentione ejus 2. Metaph. se

 COMMENTARIUS.

 De intentione (a) istorum Philosophorum Aristotelis et Avicennae nescio, sed nolo eis imponere absurdiora, quam ipsi dicant vel quam ex dictis eorum n

 Ad illa quae adducebantur (a) prius ad probandum, quod Aristoteles negaret primum modum. Ad primum, quod nititur probare contradictionem, forte dicere

 COMMENTARIUS.

 Contra istam conclusionem in qua communiter concordant Philosophi, quod prima causa necessario et naturaliter causat primum causatum, arguitur sic: Pr

 COMMENTARIUS.

 Istis rationibus (a), cujusdam Doctoris aliqualiter sic fortiflcatis, addo alias rationes et arguo primo sic: Ens absolutum quod est ex se necessarium

 COMMENTARIUS.

 Ad quaestionem quantum ad exponentem negativam istius exclusivae, respondeo concedendo conclusiones istarum rationum, quarum licet forte aliquae non c

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta (a) pro opinione Philosophorum posita : ad illud quod arguunt de mutatione primi, si non necessario se habet ad proximum sibi, respondeo,

 COMMENTARIUS.

 (a) Ad argumenta posita pro Philosophis.

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO NONA.

 QUAESTIO UNICA.

 Ad quaestionem (a) dico, quod sic, quia generatio non est ibi sub ratione mutationis, sicut dictum est dist. 5. q. non esse esse

 COMMENTARIUS.

 Ad primum (a) argumentum dico, quod principium dicitur multipliciter, sicut apparet 5. Metaph. cap. 1. et si accipitur eodem modo, bene potest concedi

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO DECIMA.

 QUAESTIO UNICA.

 4. part. 2. alias non esset beatus igitur cum haec sit productiva, in Deo producit amorem sibi proportionatum, et sic infinitum, qui cum accidens es

 COMMENTARIUS.

 (a) Hic tamen sunt tria dubia. Primum, quomodo voluntas potest esse principium communicandi naturam, cum ita non sit in creaturis? Secundo, quomodo vo

 COMMENTARIUS.

 Quantum ad secundum (a) dubium dicitur, quod triplex est actio voluntatis. Prima, quae est elicita a voluntate, ut est voluntas simpliciter absque omn

 COMMENTARIUS.

 Contra dicta primo (b), quantum ad hoc quod ponit de illa assistentia naturae ipsi voluntati, ut voluntas vi illius assistentiae, possit communicare n

 COMMENTARIUS.

 Aliter dico (a), quod voluntas potest esse principium communicandi naturam et non voluntas, ut communiter sumpta ad creatam et increatam, sed voluntas

 COMMENTARIUS.

 Ad tertium dubium (a) dicitur, quod natura agit per impressionem, sicut intellectus, non voluntas.

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO UNDECIMA

 QUAESTIO I.

 Posita veritate Catholica, scilicet Spiritum sanctum procedere a Filio, ut docet utrumque Symbolum, Nicenum et Athanasii, modeste excusat Scotus secut

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO II.

 Sententia Gofffedi non admittentis quaestionem, quia includit incompossibilia, ex eo quod repugnat Spiritum sanctum non esse a Filio. Hanc rejicit Sco

 COMMENTARIUS.

 Ideo admittendo quaestionem, est una opinio, quae dicit, quod si non procederet ab eo, nullo modo distingueretur ab eo, et habet pro se duas rationes.

 Contra istam (a) opinionem sunt rationes, quae sumuntur ex duobus mediis. Primum medium est ex ratione formali constitutivi. Secundum medium est ex di

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XII

 QUAESTIO I.

 COMMENTARIUS.

 (a) Hic dicitur sic, quod supposita producentia sunt distincta propter illam distinctionem, nullo modo concederentur spirare inquantum plures, habent

 COMMENTARIUS.

 Refutat Henricum primo, quia sequeretur duos esse Spirit is sanctos, quia Henricus dat Patrem et Filium ut mutuo se amantes spirare, et suppositum hab

 COMMENTARIUS.

 Quantum ad istum articulum concedo quod Pater et Filius spirant Spiritum sanctum voluntate, inquantum omnino una, quia ad rationem principii praecise

 Quaerit quare ista conceditur : Pater et Filius sunt duo spirantes, non ista: Pater et Filius sunt duo spiratores et rejeeta ratione Divi Thomae, re

 COMMENTARIUS

 QUAESTIO II.

 Spiratio ut a Patre et Filio quoad terminum, est omnino uniformis, imo una Pater tamen spirat a se, sed non prius origine proprie. Filius spirat non

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XIII.

 QUAESTIO UNICA

 COMMENTARIUS.

 Posita ratione fundamentali, adducit sententiam Aegidii hic artic. 2. et Varronis dicentium, productiones distingui per terminos sicut motus, ex Physi

 COMMENTARIUS.

 Alio modo (a) ponitur istas productiones distingui per hoc, quod una productio est ab una persona, alia a duabus personis.

 COMMENTARIUS.

 Aliter ponitur (a) istas productiones distingui, quia una est cum alia et cum opposito ejus, ita quod ratio distinctionis relationum disparatarum est

 COMMENTARIUS,

 Aliter dicitur (e), quod istae emanationes distinguuntur per relationes oppositas, scilicet prioris et posterioris,quia una est prior alia. Contra, is

 COMMENTARIUS.

 Aliter ponitur (a), quod distinguuntur penes principalia distincta secundum rationem, puta penes naturam et voluntatem, quae habent principiare distin

 COMMENTARIUS.

 Alia est opinio ad quaestionem, quae ponit quod essentia sub ratione una omnino indistincta, est principium istarum productionum, quia sicut duo limit

 COMMENTARIUS.

 Ad quaestionem respondeo, quod productiones se ipsis formaliter distinguuntur. Generatio enim formaliter se ipsa est generatio, et spiratio se ipsa fo

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XIV

 DISTINCTIO XV

 QUAESTIO UNICA.

 Sententia Magistri est,milti convenire solis personis productis, sed mittere omnibus, loquendo tam de visibili quam de invisibili missione. Hanc refut

 COMMENTARIUS

 Videtur (a) aliter posse dici ad quaestionem. Manifestum est enim secundum intentionem Augustini 4. de Trinitate, cap. 20. quod Pater non dicitur miss

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XVI.

 QUAESTIO UNICA.

 Respondeo (a) cum personam mitti, sit eam manifestari procedere, ut patet alibi quaestione praecedente, missio passiva visibilis est cum signo sensibi

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XVII

 QUAESTIO I.

 COMMENTARIUS.

 Contra Augustinus de Moribus Ecclesiae c. 4. pertractans illud ad Rom. 8. Quis nos separabit a charitate Christi, etc. Charitas, inquit, Dei hic dicta

 QUAESTIO II.

 Ad istam secundam (a) quaestionem dicitur, quod aliter est de habitu acquisito, et aliter de habitu infuso, nam ab alio est actus hominis naturalis, e

 COMMENTARIUS.

 Alia via(d) posset dici, quod virtutes acquisitae et infusae non differunt modo praedicto, sed eodem modo comparantur ambae ad substantiam actus.

 COMMENTARIUS.

 Tertio modo (a) altribuendo habitui ahquo modo rationem principii activi, respectu actus, potest dici quod habitus est causa partialis activa cum quo

 COMMENTARIUS.

 Sententiam proxime positam, quae videtur propria, impugnat quinque rationibus. Prima, actus efficit habitum ut causa aequivoca ergo non efficitur ab

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO III.

 TENTIARUM

 DIST. XVII. QUAESTIO UT.

 COMMENTARIUS.

 Tenendo tertiam viam, quae videtur plus attribuere habitui, potest dici sic : quod sicut si esset in lapide gravitas aliqua, quae non esset sufficiens

 COMMENTARIUS.

 Argumenta, quae facta sunt contra secundam viam ponentem habitum esse principium activum intensionis in actu, quae videntur esse contra istam viam pro

 Ad argumenta (a) quae facta sunt contra tertiam opinionem, quae est quarta in ordine. Ad primum oportet negare majorem, quia oportet dicere quod duo d

 COMMENTARIUzS.

 Qui vult (a) tenere quartam viam, quae est quinta in ordine, potest respondere ad rationes principales adductas pro prima parte. Ad primum, potentia v

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta (a) alia adducta pro quinta opinione, quae est sexta in ordine, quae videntur ostendere, quod habitus moralis inquantum est virtus, est p

 COMMENTARIUS.

 Contra istam conclusionem, (a) sive sit secundum intentionem Magistri sive non, arguitur duabus viis. Prima accipitur ex justificatione peccatoris siv

 COMMENTARIUS.

 Ad solutionem hujus quaestionis tria sunt videnda. Primo, si debeat .poni aliquis habitus supernaturalis gratificans naturam beatificabilem. Secundo,

 Probato, dari habitura charitatis, movet dubium, utrum sit causa prima et potentia secunda, vel e converso, id est, utra sit principalior causa et e

 COMMENTARIUS.

 Secundum, an dari possit medium inter Dei amicum et inimicum ? de quo 4. dist. 14. quaest. 1. et dist. 16. quaest. 2.

 COMMENTARIUS.

 Quantum ad tertium (a) articulum posset dici, quod Magister non negat omnem habitum supernaturalem, ipse quippe dist. 37. c. illo : Illud quoque mirab

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta pro opinione, quae imponitur Magistro, quae videlicet negat habitum supernaturalem gratificantem. Ad primum dico, quod iste habitus simpl

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO IV.

 COMMENTARIUS.

 Hic dicitur (b) quod nihil charitatis praeexistentis manet idem numero in charitate aucta sed totum quod praefuit corrumpitur, et aliud individuum p

 COMMENTARIUS.

 Contra (c) istam positionem arguitur sex viis, quarum prima sumitur ex praesuppositione formae in augmento illius formae, et secundum istam viam arguo

 COMMENTARIUS.

 Contra istam opinionem arguitur sic: Supposito quod possibile sit Deum augere charitatem in illo instanti quo elicitur actus meritorius, ponatur igilu

 QUAESTIO V.

 COMMENTARIUS.

 Contra istam (b) opinionem arguo primo sic : Contraria in summo sunt incompossibilia in eodem, in gradibus vero remissis non hoc non est nisi aliqui

 COMMENTARIUS.

 Ad istam quaestionem concedo praecipue propter tres primas rationes, contra illam opinionem adductas, quod reali tas positiva quae praeexistit in char

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO VI.

 Hic dicit (b) unus Magister tria. Primum, quod possibilitas ad augmentationem in forma infusa, non est accipienda ex parte subjecti vel materiae, cum

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XVIII.

 QUAESTIO UNICA.

 Hic dicitur (b) quod donum potest accipi tripliciter sive aequivoce, sicut habere possumus ab Augustino in auctoritatibus praedictis. Uno modo aptitud

 COMMENTARIUS.

 Declarat optime quomodo nulla persona divina constituitur per respectum ad creaturam, quia tota Trinitas praecedit etiam esse intelligibile creaturaru

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XIX.

 QUAESTIO I.

 Docet primo ex Aristotele relationes tres scilicet idem, aequale et simile, fundari super unum proxime, remote vero super substantiam, .qualitatem et

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO II.

 Sententia Henrici, unam personam esse in alia non secundum se totam, sed secundum aliquam partem sui, quae est etiam aliquid, alterius, quod est unam

 COMMENTARIUS.

 Explicat quomodo aliquid convenit alicui toti primo, id est, non secundum partes, et quomodo per partem, et quomodo quaedam praedicata dicuntur de ali

 COMMENTARIUS.

 Quantum ad secundum (d) articulum dico, quod nec essentia sola est ratio hujus inexistentiae nec relatio sola. Primum probo, quia tunc Pater esset in

 COMMENTARIUS.

 In hoc tertio articulo docet istum modum essendi ire non esse exiliis, quos ponit Philosophus 4. Physic. text. 23. quia denotant contentum esse aliqui

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XX.

 QUAESTIO UNICA.

 Respondeo (a) omittendo potentiam Logicam, quae dicit modum compositionis ab intellectu factae, et potentiam metaphorice dictam, qualis est in Geometr

 COMMENTARIUS.

 Resolvit correlativum potentiae activae esse possibile, ut opponitur necessario, atque adeo cum omne quod est in Deo sit necessarium, nihil ibi est co

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXI.

 QUAESTIO UNICA.

 COMMENTARIUS.

 Prasnotando ly solus dupliciter sumi per illam regulam, affirmativa exclusiva, etc. probat illam propositionem esse falsam, quia sequeretur omnem pers

 COMMENTARIUS.

 In solutione argumentorum habet Doctor Logicalia exquisitissima ad mysterium Trinitatis tuendum maxime necessaria. Ad primum explicat, quare sicut in

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXII.

 QUAESTIO I.

 COMMENTARIUS.

 Sed contra istam positionem specialiter arguo : Quia omnis conceptus realis possibilis haberi de essentia divina, natus est fieri in intellectu virtut

 Potest dici breviter (c) ad quaestionem, quod ista propositio communis multis opinionibus, quod scilicet sicut aliquid intelligitur, ita et nominatur,

 COMMENTARIUS.

 Breviter igitur dici potest, quod ad minus nomina multa imponuntur, quae significant Deum in communi, quia sic naturaliter potest concipi a simplici v

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO II.

 Hic est opinio talis (b). Nomen sive verbum vocis debet esse symbolum inter loquentem et illum cui loquitur, sic quod res significata sit nota utrique

 COMMENTARIUS.

 De ratione (c) hujus opinionis quomodo major habeat veritatem, dicetur in solutione quaestionis. Sed minores vel diversae partes ejusdem minoris dubia

 COMMENTARIUS

 Ad quaestionem (f) praemitto quaedam. Primo, quod nomen quodcumque aliquid significans, quod huic soli potest inesse, potest dici proprium nomen huic.

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXIII.

 QUAESTIO UNICA.

 Contra istud, et primo contra opinantem, quandocumque a formalibus constitutivis aliquorum potest abstrahi aliquod commune primae intentionis, pari ra

 COMMENTARIUS.

 Resolvit personam non esse secundam intentionem, ex definitione Richardi communiter recepta et explicat quomodo ei competat dupliciter incommunicabi

 COMMENTARIUS

 DISTINCTIO XXIV.

 QUAESTIO UNICA.

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXV.

 QUAESTIO UNICA.

 Respondet Scotus personam in divinis non esse relationem propriam, quia est communis tribus, et non aequivoce, nec relationem communem, alias sicut Pa

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXVI.

 QUAESTIO UNICA.

 COMMENTARIUS.

 50. Hanc refutat Scotus, primo, quia personae non sunt primo diversae, sed aliquid idem entia. Secundo, sunt plures proprietates in eadem persona et d

 COMMENTARIUS.

 Alia est opinio (a) communis, quae dicit personas constitui per relationes. Pro hac opinione allegatur auctoritas Christi in Evangelio Matthaei ultimo

 COMMENTARIUS.

 De modo igitur (a) ponendi qualiter possit relatio constituere personas et easdem distinguere, declaratur per hoc, quod producens necessario distingui

 COMMENTARIUS.

 Quadruplici via impugnat Doctor communem sententiam, personas scilicet constitui relationibus. Prima via est ex comparatione relationis ad relatum, ju

 COMMENTARIUS.

 Ex secunda via arguitur primo ex ordine, quem necessario requirit originatio, qui videtur duplex. Nam principium originans videtur prius originato, vi

 COMMENTARIUS.

 Tertia via impugnandi sententiam communem, quod relationes constituunt personas, est ex ratione propria constituti. Prima ratio juxta hanc viam est: Q

 COMMENTARIUS.

 Ex quarta via arguitur per auctoritatem Augustini 7. de Trin. c. I. 2. et 6. Omne relativum est aliquid excepta relatione ergo sicut deduxit prima ra

 Tertia opinio (a) concordans rationibus et auctoritatibus adductis contra secundam opinionem, ponit divinas personas esse absolutas. Quod ne videatur

 COMMENTARIUS.

 Impugnat Scotus dictam sententiam ponen -tem personas constitui per absoluta. Primo, quia Scriptura, Ecclesia et Doctores Catholici exprimunt personas

 Ad illa (b) quae secundo modo videntur esse contra eam, responderet discurrendo per ordinem.

 COMMENTARIUS.

 Ad rationes pro secunda opinione (h) respondetur.

 COMMENTARIUS

 Tenendo opinionem secundam (a), quae est magis communis, potest responderi ad rationes contra eam. Ad primam, conceditur quod relatio non refertur, se

 COMMENTARIUS.

 Ad primum et secundum (g) de secunda via simul dico, quod Patrem originare Filium, est Patrem habere Filium pro correlativo, non quocumque, sed tali c

 COMMENTARIUS.

 Ad illa de quarta via respondetur. Ad primum, de Augustino, responsum est supra post responsionem primi argumenti contra secundam opinionem.

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXVII.

 QUAESTIO I.

 QUAESTIO II.

 QUAESTIO III.

 quaest, ult. num. 13. Consequenter ad hoc, resolvit secundam quaestionem de Verbo divino, ut ibidem est recitatum. Hanc refutat Scotus quoad primam qu

 COMMENTARIUS.

 Scotus, quia ratio verbi nostri desumenda est ex Augustino, ut illud describat, varia loca Augustini de eo profert, ex quibus hanc descriptionem verbi

 COMMENTARIUS.

 Aliter dicitur (a), quantum ad istum articulum, quod verbum est notitia actualis, quae est terminus inquisitionis, quod ostenditur per Augustinum 9. d

 COMMENTARIUS.

 Ideo istis (c) opinionibus omissis, quoad istum articulum dico quod non quaelibet intellectio actualis est verbum, sicut probatur contra istam viam, q

 COMMENTARIUS.

 Ad secundam quaestionem respondet, Verbum divinum in concreto (ejus abstractum est verbatio) significare expressionem passivam alicujus de intellectu,

 COMMENTARIUS.

 Ad tertiam (o) quaestionem dicitur, quod sic propter auctoritatem Augustini 83. q. 63. Ibi enim loquens de principio Evangelii Joannis ait, quod Graec

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXVIII.

 QUAESTIO I.

 QUAESTIO II.

 Pro resolutione primae quaestionis explicat tres acceptiones geniti. Significat enim primo et proprie productum per generationem. Secundo, extensive c

 COMMENTARIUS.

 D. Bonaventura, ut solvat ingenitum esse dignitatem, quia alias non videtur esse proprietas personae, dicit quod connotat positivum, scilicet fontalem

 COMMENTARIUS.

 Ad quaestionem secundam (k) videtur posse dici quod sic, hoc modo intelligendo: Essentia enim divina antequam intelligatur communicata per productione

 COMMENTARIUS.

 QUAESTIO III.

 COMMENTARIUS.

 sequeretur quod Pater se generaret Patrem, quia secundum eos, actione ipsius, paternitas est in essentia. Quarto, non assignant quomodo essentia deter

 COMMENTARIUS.

 Additio sequens ponens modum, quo posset dici quod essentia divina produceret Patrem, non quatenus essentia praecise, sed quatenus hic Deus, ne incide

 COMMENTARIUS.

 Ad quaestionem istam (g), cui non placet ultima opinio de personis absolutis, potest dici, tenendo communem viam, supponendo scilicet personas esse re

 COMMENTARIUS.

 Sed tunc est (h) aliud dubium, quod tactum est contra istas opiniones, scilicet quomodo essentia determinatur ad primam subsistentiam? Ad hoc dico, qu

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXIX.

 QUAESTIO UNICA.

 Ad istam (a) quaestionem dico, quod principium non dicitur univoce de principio essentialiter, et notionaliter sive personaliter sumpto et hoc loque

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXX.

 QUAESTIO I.

 QUAESTIO II.

 Ad primam quaestionem (a) dicitur, quod nulla est in Deo nova relatio, quia sicut actio est eadem, licet diversimode considerata, ut in aptitudine, ut

 COMMENTARIUS.

 Aliter dicitur ad primam (h) quaestionem, quod in Deo non est aliqua relatio ex tempore ad creaturam sed in sola creatura est relatio ex tempore ad

 COMMENTARIUS.

 Respondeo (a) igitur ad primam quaestionem, quod relationes creaturarum ad Deum sunt novae, et ex tempore nec propter istas relationes inquantum sunt

 COMMENTARIUS.

 Ad secundam (f) quaestionem respondeo, quod in Deo non est aliqua . relatio realis ad creaturam, cujus ratio accipitur ex perfecta simplicitate et ex

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXXI.

 QUAESTIO UNICA.

 Oppositum, Hilarius 2. de Trinit. Similitudo sibi ipsi non est.

 COMMENTARIUS.

 Secundum principale (f), scilicet, quod ista relatio requirat extrema realiter distincta, patet per Hilarium, ut dictum est opponendo, et per Augustin

 COMMENTARIUS.

 Quantum (g) ad tertiam conditionem videtur, quod ista relatio consequatur personas ex natura rei sine omni comparatione per aliquam potentiam extrinse

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXXII.

 QUAESTIO I.

 QUAESTIO II.

 COMMENTARIUS.

 Pro solutione secundae quaestionis notat in nobis verbum dicere relationem geniti ad memoriam, id est, ad suppositum, cujus est memoria, et relationem

 COMMENTARIUS.

 Ad primam quaestionem eodem modo respondendum est ac ad secundam, et eodem modo voluntatis actus habet duplicem respectum, alterum realem ad producent

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXXIII.

 DISTINCTIO XXXIV.

 QUAESTIO UNICA.

 Scotus in his tribus quaestionibus non immoratur, quia saepius eas tractavit. De prima egit d. 26. n. 2. contra Praepositivum. De secunda et tertia eg

 DISTINCTIO XXXV.

 QUAESTIO UNICA.

 COMMENTARIUS.

 Contra (d) conclusionem, in qua concordant istae opiniones, scilicet quod istae relationes rationis sunt necessario ponendae in Deo distinctae secundu

 COMMENTARIUS.

 Contra opinionem (h) primam specialiter videtur sequi quod istae relationes erunt reales, quia ratio intelligendi ut est ratio, praecedit naturaliter

 COMMENTARIUS.

 Probat ulterius, et explicat quomodo hujus, modi respectus non sunt necessarii in Deo ad intelligendum creaturas, quia relatio creaturae ad Deum est t

 COMMENTARIUS.

 Ponit Doctor descriptionem, quod sit ratio aeterna, etc. et juxta eam bene explicatam decidit ideam non esse aliquam relationem in essentia divina, ut

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXXVI.

 QUAESTIO UNICA.

 COMMENTARIUS.

 Sententiam Henrici, scilicet creaturam fuisse ab aeterno secundum esse essentiae, refutat. Primo, quia juxta hoc creatio non esset de nihilo, et haue

 COMMENTARIUS.

 Concludit Scotus ex rationibus allatis, nullum esse reale dandum ab aeterno, et probat specialiter contra Henrici fundamentum, quias non tantum esse e

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXXVII.

 QUAESTIO UNICA.

 COMMENTARIUS.

 Resolvit Deum esse ubique, id tamen non sequi ex ejus operatione, ut vult D. Thomas. Primo, quia imperfectionis est in causa creata non agere, nisi si

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXXVIII.

 QUAESTIO UNICA.

 Posita triplici acceptione notitiae practicae, et praemisso quod est prior praxi et dictativa ejus, resolvit scientiam Dei de contingentibus non esse

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XXXIX.

 QUAESTIO UNICA

 Ad primam quaestionem arguo quod non, quia secundum Philosophum primo Perihermenias, in futuris contingentibus non est determinata veritas ergo nec

 Circa istas quaestiones ponitur certitudo divinae scientiae respectu omnium, quantum ad omnes conditiones existentiae, propter ideas quae ponuntur in

 Aliter ponitur (a), quod certam notitiam habet Deus de futuris con-: tingentibus, per hoc quod totus fluxus temporis praesens est aeternitati, et omni

 COMMENTARIUS.

 Tertia propositio dicit, quod licet aliqua respectu scientiae divinae sint necessaria, tamen non sequitur quin respectu causarum proximarum possint es

 COMMENTARIUS:

 SGHOLIDM.

 COMMENTARIUS.

 Ut ostendat quomodo prima contingentia sumenda sit a voluntate divina, tria explicat quoad voluntatem nostram. Primum in ea esse triplicem libertatem,

 COMMENTARIUS.

 Ex doctrina data de voluntate nostra, declarat primo voluntatem Dei non esse liberam ad oppositos attus, quia hoc imperfectionis est in nostra, quae u

 COMMENTARIUS.

 Explicata contingentia tam ex parte voluntatis nostrae quam ex parte voluntatis divinae, nunc declarat unde est certitudo scientiae Dei de futuro cont

 COMMENTARIUS.

 Quoad quartam quaestionem, an ista sit concedenda : Deus necessario seii futurum. D. Bonav. dicit in sensu compositionis esse admittendam, non in sens

 COMMENTARIUS.

 Ad argumenta (a) principalia per ordinem.

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XL.

 QUAESTIO UNICA.

 Ad istam (a) quaestionem dico,

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XLI.

 QUAESTIO UNICA.

 COMMENTARIUS.

 . Circa istam quaestionem sensit Augustinus aliquando, quod etsi bona opera in praesentia Dei non sintralio praedestinandi, fides tamen in praescienti

 Omittendo ista, aliter dicitur, quod quidquid Deus operatur circa creaturas, solo beneplacito suae voluntatis operatur, ut super hoc non sit aliqua al

 Iste igitur improbans istam positionem dicit aliter, et hoc sic : Actus divinus potest considerari dupliciter, vel ut est a Deo agente, vel ut recipit

 Potest aliter dici (b), quod praedestinationis nulla est ratio etiam ex parte praedestinati aliquo modo prior ista praedestinatione reprobationis ta

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XLII.

 QUAESTIO UNICA.

 Hic responderi (a) posset distinguendo, quod omnipotens aut potest dici agens, quod potest in omne possibile mediate vel immediate, et hoc modo est po

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XLIII.

 QUAESTIO UNICA.

 Hic dicitur (a) ab Henrico .6 quodlib. quaest. 3. cujus oppositum manifeste quaere quodlib. quaest.

 COMMENTARIUS.

 Aliter dico (g) a prima sentenlia quantum ad illud, quod probant illa duo argumenta, quia licet potenlia Dei ad se, id est, aliqua perfectio absoluta,

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XLIV.

 QUAESTIO UNICA.

 Respondeo (a) in omni agente per intellectum et voluntatem potentem conformiter agere legi rectae, et tamen non necessario agere conformiter legi rect

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XLV.

 QUAESTIO UNICA.

 Respondeo (a), omnis potentia operativa perfecta potest esse principium operandi circa quodcumque objectum natum respici a tali potentia, sicut perfec

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XLVI.

 QUAESTIO UNICA.

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XLVII.

 QUAESTIO UNICA.

 COMMENTARIUS.

 DISTINCTIO XLVIII.

 QUAESTIO UNICA.

 nostra sic. Secundum dictura, non sufficere ad bonitatem, quod nostra sit conformis divinae quoad objectum, quia secundum Dionysium et Philosophum def

 COMMENTARIUS.

COMMENTARIUS.

(a) Aliter dico, etc. Haec littera exponatur sicut expositum est respondendo ad quaestionem.

(b) Et si quaeras a me de coassistentia naturae aliquo modo. Naturam divinam coassistere voluntati in productione Spiritus sancti potest dupliciter intelligi. Primo, quod sibi assistat, ut principium formale et partiale productivum Spiritus sancti, sic quod ipsa sit principium partiale, et voluntas similiter, et integrent unum principium totale; et hoc modo coassistit voluntati et voluntas naturae, quia nec voluntas sola, nec natura sola possunt producere. Secundo modo potest intelligi, quod ipsa natura divina coassistat voluntati dando sibi rationem partialem producendi, quasi quod voluntas non possit dici principium partiale, nisi inquantum natura coassistit ; et hoc falsum est, quia ex quo voluntas divina est formaliter infinita sicut essentia, et tantae perfectionis quantae essentia, ideo ex sua perfectione habebit quod sit principium, et non a tali coassistentia, et hoc est, quod dicit in littera.

(c) Ad secundum dubium de necessitate, etc. Voluntas infinita est principium producendi perfectum ; cum ergo producto non repugnet necessitas essendi ; ergo voluntas illam potest dare, imo talis necessitas convenit Spiritui sancto necessario, quia infinitum habet esse necessario ; sed si productum habet a voluntate, quod sit necessarium, ergo et productio erit necessaria. Patet consequentia , quia productum productione capit esse necessarium ; ergo necessario producitur, ergo productio est necessaria.

(d) Sed quaeritur ratio a priori, etc. Respondeo quod voluntas infinita respiciens objectum infinitum est causa talis necessitatis, et patet, quia objectum infinitum est diligibile amore infinito a voluntate infinita ; ergo voluntas infinita non esset rectissima, si ipsum infinite non diligeret: et ultra, si posset ipsum non diligere amore infinito, posset deficere a rectitudine, et sic non esset Deus, et hoc intendit Doctor.

(e) Et si respondeas, etc. Sententia hujus litterae patet supponendo aliqua. Primo, quod tantum est una voluntas in homine, et hoc ab omnibus conceditur. Secundo, quod agere per modum nalurae,et per modum volunlatis,et libere sunt modi repugnantes in eadem re omnino indistincta, quia impossibile est unum et idem et sub eadem ratione consideratum, posse producere libere et per modum naturae ; et sic impossibile est eamdem voluntatem velle finem de necessitate naturae, et velle ea quae sunt ad finem libere et contingenter.

Et si diceretur, quod respectu finis est una voluntas quae elicit per modum naturae, et respectu eorum quae sunt ad finem, est alia voluntas, quae elicit libere et contingenter.

Contra, quia tunc impossibile esset eamdem voluntatem velle aliquid propter Deum, patet, quia si aliqua voluntas diligit propter Deum, ergo diligit Deum ; si ergo una esset tantum respectu Dei, et alia tantum respectu aliorum a Deo, ergo aliqua una voluntas non posset diligere creaturam propter Deum.

Littera sequens clara est.

Sed oritur difficultas, quia tu dicis quod impossibile est eamdem voluntatem velle aliquid contingenter et aliquid necessario. Contra, quia voluntas divina vult essentiam divinam de necessitate, et vult creaturam mere contingenter; ergo.

Dico quod aliud est de voluntate divina et aliud de voluntate creata, quia voluntas divina, ut fertur in objectum infinitum, vult ipsum mere libere, et quod de necessitate velit, hoc non est a voluntate inquantum voluntas, sed ex hoc quod est infinita et respicit objectum infinitum, et quia infinita de necessitate erit rectissima, et si de necessitate est rectissima, de necessitate diligit objectum infinitum, quantum est diligibile; et si posset non diligere, posset deficere a tali rectitudine, et sic posset esse non rectissima, et per consequens non perfectissima, et sic posset esse non Deus, quod est absurdum. Quod ergo diligat, est a mera libertate ipsius: quod autem necessario, est quia infinita, et respicit objectum infinitum; ut autem respicit objectum finitum e creatum, ipsum vult mere contingenter, quia bonum creatum non est ratio movens voluntatem divinam ut ipsum diligat, sicut essentia divina movet, imo ideo bonum, quia ipsum diligit, et non ideo diligit, quia bonum. Voluntas autem creata, cum sit finita respectu cujuscumque objecti est mere libera, et si esset formaliter infinita, et respiceret objectum infinitum, diligeret illud de necessitate, et hoc quia non posset non esse perfectissima. Quod ergo non diligat mere libere et contingenter, hoc non est ratione voluntatis ut voluntas , sed hoc est, quia infinita et respicit objectum infinitum, et necessario est rectissima. Et bene nota hanc responsionem, quia ex hac solvuntur aliqua argumenta Gulielmi Occham dist. 1. primi, quia arguit a simili probando, quod sicut voluntas divina vult de necessitate Deum et contingenter creaturas, sic etiam voluntas creata, et per hoc dictum patet tota littera usque ibi: Sed utrum voluntas infinita, etc Hoc dictum habet solvi dist. 1. q. 1. secundi Sententiarum,

Contra aliud dictum Doctoris, scilicet quod cum libertate stat necessitas, arguit Occham in 1. dist. 10. quaest. 2. probando quod secundum usum Auctorum, libertas (ut distinguitur contra principium naturale activum,) est quaedam contingentia vel indifferentia, ex quo sequitur quod libertas non stat cum necessitate. Secundo arguit contra modum ponendi libertatem stare cum necessitate.

Contra primum arguit sic, per Philosophum 2. Physic. ubi distinguens principia activa, distinguit ea in naturam et intellectum: tunc quaero, aut intendit distinguere intellectum respectu cujuslibet suae operationis a principio activo naturali, aut non? Si sic, ergo intellectus respectu nullius est principium activum naturale,

quod est manifeste falsum, etiam secundum istos ; si enim hoc esset verum, Filius in divinis non magis produceretur naturaliter quam Spiritus sanctus, quod isti negant. Si non, ergo oportet quod hoc sit, quia aliter est principium aliquorum activum et aliter aliorum, sed non potest dari talis differentia, nisi quia aliquos actus habet in sua potestate, et aliquos non. Et ita intellectus ibi distinguitur a natura respectu operationum, respectu quarum contingenter se habet.

Praeterea 9. Met. text. c. 10. distinguit Philosophus inter potentias rationales et irrationales, quia rationales valent ad opposita. Ex hoc arguo sic : Omnis potentia, quae valet ad opposita, contingenter agit, sed potentia rationalis valet ad opposita, ergo contingenter agit. Sed potentia rationalis et potentia libera secundum istos idem sunt. Unde dicunt sic : Divisio principii activi diversis nominibus exprimitur, non solum autem apud diversos, sed etiam apud Aristotelem, ut patet in 2. Phys, ubi praemisit secundum propositum, et non secundum propositum, subditque ab intellectu et natura, et in 9. Met. Rationales. et irrationales potentiae. Per ista, non secundum propositum et natura, et potentia irrationalis, intelligitur principium quod communiter dicimus naturam; per alia tria intelligitur aliud principium activum, in quo concurrunt intellectus et voluntas. Ex isto patet, quod Philosophus per secundum propositum, intellectum, et per potentiam rationalem, intelligit principium liberum seu principium activum distinctum contra principium activum naturale ; ergo respectu cujuscumque aliquid est principium activum, et respectu ejusdem non dicitur potentia rationalis activa, respectu cujus dicetur principium activum naturale, secundum quod principium activum naturale distinguitur contra principium activum liberum. Sed omne principium activum, respectu cujus necessario agit respectu illius non potest dici potentia rationalis, quia respectu illius, non potest dici potentia valens ad opposita. Ideo respectu illius dicetur naturale principium activum, et ita apud Philosophos idem sunt principium activum naturale et principium activum necessarium seu necessario. Hoc patet per Philosophum et Commentatorem 9. Met. c. 9. ubi Philosophus distinguens inter potentias rationales et irrationales subdit: Tales quidem potentias necesse est quando activum et passivum appropinquant hoc quidem facere, illud vero pati, illas vero non necesse. Ubi dicit Commentator : Potentiae, quae sunt sine ratione quando agens appropinquat passo, et non est illic aliquod impediens extrinsecum, necesse est quod agens agat, et patiens patiatur. Et subdit : Aliae vero potentiae, scilicet quae sunt cum ratione, non est necesse quando appropinquant suis passivis ut agant. Ex isto patet, quod Philosophus et Commentator non ponunt potentiam realem respectu alicujus rationis actionis, nisi quam habet agens in sua potestate, quod possit agere et non agere ; ergo si idem sunt potentia rationalis et libera, respectu nullius dicitur potentia libera, nisi respectu cujus est indifferens et contingenter se habet.

Praeterea, haec videtur esse intentio Damasceni in Sententiis suis, c. 40. ubi dicit quod illa, quae sunt in potestate nostra, si faciamus ea, vel si non faciamus, sunt objecta liberi arbitrii: ergo potentia non est libera respectu aliquorum, nisi quae habet in sua potestate si faciat et non faciat. Unde dicit Damascenus sic : Eorum quae fiunt, haec quidem sunt in nobis, haec autem non in nobis. In nobis quidem sunt, quae nos sumus liberi arbitrii

facere et non facere. Hoc est opera, quae per nos voluntarie aguntur, et sequitur : Et similiter, supple sunt in nobis, quae sequitur laus vel vituperatio, et lex;principaliter autem in nobis sunt illa opera de quibus consiliamur, consilium autem est eorum quae pariter contingunt. Ex isto patet, quod illa dicuntur esse in nobis, quae sunt in nostra potestate. Sed respectu talium est indifferentia ; ergo, etc.

Praeterea omnem actionem liberam consequitur laus vel vituperium. Sed solam operationem elicitam contingenter consequitur laus vel vituperium ; igitur sola dicetur libere elicita.

Contra secundum, scilicet modum ponendi, qui modus ponitur a Scoto in Quodlib. quaest. 16. et pro majori intelligentia hic ponitur ad litteram. Si, inquit, quaeratur unde est, quod voluntas licet sit necessario agens, non tamen naturaliter agit, cum non possit natura magis esse determinata ad agendum quam quod sit necessitata ad agere. Declarat sic : Omne (inquit) naturale agens, vel est omnino primum, vel si est posterius, est ab aliquo priori naturaliter determinatum ad agendum. Sed voluntas nunquam potest esse agens omnino primum, sed nec potest esse determinata naturaliter ab alio agente superiori, quia ipsa est tale activum, quod seipsam determinat ad agendum ; sic intelligendo, quod si voluntas aliquid necessario velit, puta A, non tamen illud velle naturaliter causatur a causante voluntatem, etiam si naturaliter causaret voluntatem. Sed posito actu primo quo voluntas est voluntas, si ipsa sibi relinqueretur, etsi posset contingenter habere vel non habere hoc velle, tamen seipsam determinaret ad hoc velle. Quando igitur dicitur, quod naturale agens non potest magis determinari quam quod necessitatur, respondeo, quod licet necessarium sit summe determinatum, quoad exclusionem indeterminationis ad utrumlibet, tamen aliquod necessarium aliquo modo est magis determinatum quam aliud: sicut ignem esse calidum vel caelum esse rotundum, est determinatum a causante vel dante esse caeli, et rotunditatem, sed grave est determinatum ad descensum, non habito actu descendendi ab ipso generante, sed tantum habito ab ipso principio naturaliter determinato ad descendendum. Voluntas autem creata si necessario vult aliquid, non est sic determinata a creante ad illud velle, sicut grave ad descensum, sed tantum a creante habet principium determinativum sui ad velle.

Si dicas, si descensus gravis causatur a gravitate intrinseca, tunc grave movet se: quare igitur non aeque libere sicut voluntas movet se ad illud velle, respectu cujus ipsa voluntas est necessaria ratio causandi ?

Respondeo, illa causatio gravitatis respectu descensus est naturalis et ista libera, quia hoc est hoc, et illud est illud.

Breviter ergo posset dici quod esse, et modus essendi agere, et modus agendi sunt immediata, ideo sicut non est alia ratio, quare hoc habet talem modum essendi, nisi quia est tale ens, sic non est aliqua ratio, quare hoc habet talem modum agendi, puta libere, nisi quia est tale principium activum sic liberum. Sic ergo tenetur, quod Spiritus sanctus necessario producitur et libere, et non naturaliter. Haec Scotus.

Contra aliqua dicta in isto modo dicendi arguit ipse Occham. Et primo contra illud, quod voluntas non est prima simpliciter causa, quia secundum Augustinum voluntas divina est prima causa omnium. Similiter probatum est prius, quod voluntas divina et intellectus, et essentia divina nullo modo distinguuntur; ergo si Deus est agens primum, voluntas erit agens primum.

Praeterea, quod dicit quod aliter determinatur grave ad descensum, et voluntas aliter ad hoc velle si necessario velit, non est verum, quia quandocumque sunt duo activa necessaria respectu actuum suorum, quae omnino uniformiter a suis causis producuntur et dependent, et ab eisdem causis etiam uniformiter dependent actus illorum principiorum necessariorum activorum, non aliter determinatur unum illorum principiorum activorum ad suum actum quam reliquum ad suum. Si enim aliter determinaretur unum quam reliquum, aeque faciliter diceretur, quod aliter determinatur calor ad calefaciendum,et Sol ad illuminandum, et ita aeque salvaretur libertas in Sole respectu illuminationis et non in calore respectu calefactionis ; sicut salvatur libertas in voluntate respectu illius actus necessario eliciti, et non in gravi respectu descensus necessario eliciti, sed grave si causetur a solo Deo (sicut possibile est) aequaliter dependet a Deo, sicut voluntas , quia neutrius est causa naturalis, sed libera. Similiter uniformiter dependet descensus gravis a Deo, et talis voluntas, quia Deus neutrius est causa naturalis, sed libera. Similiter non plus oportet quod Deus sit causa immediata et partialis unius quam alterius, nec aliter dependet unus actus a Deo quam alius potest dependere ; ergo ex parteactuum in comparatione ad Deum vel ad aliam causam quamcumque non est diversitas, ergo diversitas est ex parte illorum principiorum activorum immediatorum. Sed diversitas naturae non sufficit, quia talis diversitas naturae non potest reperiri inter Solem et ignem ; ergo requiritur diversitas ex ea parte, quia unum habet actum in sua potestate, et aliud non : haec Gulielmus Occham.

Respondeo ad rationes Occham, praemittendo aliqua. Primum est, quod divisio principii activi diversis nominibus exprimitur apud Aristotelem, ut patet secundo Physic. text. 44. ubi praemisit secundum propositum et non secundum propositum, et subdit ab intellectu et a natura, et in 9. Metaph. text. comm. 10. rationales et irrationales potentias. Per ista tria, scilicet non secundum proposilum,et a natura, et potentia irrationalis, intelligit principium activum, quod communiter dicimus naturam ; per alia tria, scilicet secundum propositum, ab intellectus et potentia rationalis , intelligit illud aliud principium activum, in quo concurrunt respectu actus extrinseci et intellectus et voluntas.

Secundum est, quod intellectus habet proprium modum principiandi distinctum a modo principiandi voluntatis; intellectus quidem per modum naturae, licet ejus principium productivum sit memoria, voluntas autem semper habet suum modum causandi, scilicet libere. Et ideo quando concurrit cum intellectu , ut in productione artificialium totum dicitur produci libere et a proposito, quia propositum est principale et immediatum principium illius productionis extrinsecae. Si autem quandoque concurrat potentia naturaliter activa cum ipsa voluntate, sicut est de potentiis inferioribus, quibus utimur ad agendum, licet actio proprie, ut est hujus principii, sit per modum naturae, tamen quia totum subjacet voluntati, ideo libere utimur et dicimur agere libere a principali agente. Et hoc modo loquitur Philosophus 9. Mel. text. com. 10. ubi vult quod ultra intellectum sit aliquod determinans ut appetitus, alioquin simul faceret contraria. Nam ipsa potentia simul contraria ostendit, et ipsa quantum est ex parte sui, esset principium per modum naturae, et necessario quantum est ex parte sui causaret quodlibet respectu cujus est potentia, ut exposui supra dist. 2. p. 2. q. 3. Ille, inquit Philosophus, contrariorum quare simul faciet contraria, hoc est impossibile ;necessarium igitur alterum adesse, quod propositum est, hoc est determinans ad ultimum oppositorum. Et subdit: Dico autem hoc appetitum, etc.

Ad propositum dico, quod licet aliquod principium posset concurrere in agendo cum voluntate, puta objectum intellectus secundum aliquos, et illud concurrens quantum est ex se sit naturaliter activum, tamen voluntas (per se loquendo) nunquam est principium per se activum naturaliter, quia esse naturaliter activum et esse libere activum sunt primae differentiae principii activi, et voluntas, unde voluntas est principium activum libere. Non magis igitur potest intellectus esse naturaliter activus, ut est principium distinctum contra voluntatem quam voluntas potest esse libere activa. Tertiam est quod intellectus, aut comparatur ad suam naturam et ad suam propriam operationem, cujus est principium elicitivum et productivum aliquo modo ; aut comparatur ad operationes aliarum potentiarum, respectu quarum est potentia directiva vel regulativa. Primo modo intellectus est mere natura, et in eliciendo et in producendo ; quemcumque enim actum intelligendi producit cum objecto praesente, et memoria naturaliter producit, et quamcumque operationem operatur, mere naturaliter operatur. Secundo modo, ut comparatur ad voluntatem, quae imperat intellectui elicere aliquam operationem, non dicitur tunc esse activus mere naturaliter respectu talis operationis, sive determinationis voluntatis determinantis ad alterum oppositorum.

Istis praemissis, dico quod quando Philosophus distinguit principium activum in naturam et intellectum, quod non accipit ibi intellectum, ut praecise comparatur ad naturam suam et ad operationem suam, quia ut sic, est activus mere naturaliter ; sed accipit ibi intellectum pro agente a proposito, ut comprehendit scilicet intellectum et voluntatem modo praeexposito. Non enim intellectus praecise sumptus, ut distinguitur contra voluntatem, aliter est principium activum aliquorum et aliter aliorum, quia respectu cujuscumque productibilis ab ipso, eodem modo se habet, scilicet per modum naturae ; et si respectu aliquorum non se habet per modum naturae, hoc erit verum, ut determinatur a voluntate ad agendum, aliter non. Nec oportet inferre, agit per modum libertatis, ergo contingenter, non sequitur, ut ostendit Doctor in Quodlib. q. 16.

Ad secundum cum arguit : Omnis potentia, quae valet ad opposita, contingenter agit. Dico quod valere ad opposita potest dupliciter intelligi. Uno modo quantum est ex natura talis potentiae absolute sumptae. Alio modo ut potentia non comparatur ad quodcumque objectum, et ut est talis potentia. Primo modo omnis voluntas absolute sumpta valet ad opposita, etiam voluntas divina. Secundo modo non sequitur, praecipue quando voluntas est infinita intensive, et respicit objectum perfectissimum, quia tunc vult illud objetum necessario, et non potest non velle, quia tunc posset deficere a perfectione summa. Voluntas enim infinita, quae respicit objectum formaliter infinitum, propter infinitam sui perfectionem, non potest non velle illud. Concedo ergo primo, quod omnis voluntas absolute sumpta potest in opposita contradictoria, nego tamen de voluntate infinita comparata ad objectum formaliter infinitum. Et secundo concedo, quod omnis voluntas finita formaliter respectu cujuscumque objecti, valet ad opposita, et omnis voluntas infinita comparata ad objectum finitum. Imo vult Doctor (ut supra patuit dist. 1. quaest. 4.) quod voluntas, ut comparatur ad finem ultimum, necessario velit illum et media ad finem illum contingenter. Ex his patet responsio ad Damascenum et ad alias rationes sequentes, non enim ostenditur, quod necessitas non possit stare cum summa libertate.

Ad objectiones contra modum ponendi. Et primo ad illud, quod dicit contra Doctorem, scilicet quod voluntas non potest esse agens omnino primum, dico, quod patet manifeste ipsam non posse esse agens simpliciter primum. Et quod dicit, quod secundum Augustinum voluntas divina est prima causa omnium, dico quod accipiendo causam proprie dictam, quae tantum respicit causabile in esse simpliciter, ipsa est prima causa omnium. Accipiendo vero causam, ut comparatur ad causabile secundum esse tantum secundum quid, puta secundum esse cognitum vel secundum esse possibile, intellectus divinus est prima causa, quia ante omnem actum voluntatis ad extra producit omnia objecta secundaria in esse cognito sive in esse secundum quid, ut patet a Doctore supra d. 3. q. 4. et infra dist. 35. 36. 39. 43. in 2. dist. 1. q. 1. in Quodlib. quaest. 14. et alibi. Dico secundo, quod Doctor loquitur absolute, quod primum productivum primitate originis est productivum per modum naturae, et illud est essentia , divina et intellectus divinus. Essentia enim divina per modum naturae ante omnem actum voluntatis divinae movet suo modo intellectum divinum ad sui cognitionem, et haec est prima simpliciter productio, quae omni alii productioni, tam ad intra quam ad extra praesupponitur, ut subtiliter docet Doctor in Quodlib. quaest. 14. Et hoc modo intelligit Doctor de primitate principii activi, cum secundo dicit, quod intellectus divinus et voluntas, et essentia nullo modo distinguuntur ; ergo si essentia est primum, et voluntas erit primum. Dico, quod antecedens est manifeste falsum, ut supra ostensum est dist. 8. quaest. 3. contra ipsum Occham.

Ad aliud quod dicit contra modum ponendi, (scilicet contra illud quod Doctor dicit, videlicet quod aliter determinatur grave ad descensum, et voluntas aliter ad hoc velle si necessario velit,) concedo majorem, scilicet quod quando sunt duo activa necessaria respectu actuum suorum, quae omnino uniformiter a suis causis producuntur et dependent, et ab eisdem causis, etiam uniformiter dependent actus illorum principiorum necessariorum activorum, non aliter determinatur unum illorum principiorum activorum ad suum actum quam reliquum ad suum. Sed postea negatur ista minor, videlicet quod voluntas et gravitas uniformiter se habeant respectu suorum actuum necessario elicitorum. Gravitas enim est principium descensus simpliciter per modum naturae, ita quod grave non determinat seipsum ad descensum ; habet enim ab agente superiori, quod sit sic determinatum ad descensum. Voluntas vero, etsi aliquod objectum necessario velit, determinat tamen seipsam ad volendum illud, licet necessario se determinet, ut satis patet a Doctore in Quodlib. quaest. 16. vide ibi artic. ult. Et breviter nulla alia causa potest assignari (scilicet quare causatio gravitatis respectu descensus dicitur naturalis, et productio necessaria voluntatis libera) quam illa quae assignatur a Doctore in Quodlib. quaest. 16. quia voluntas est talis entitas, quod quidquid producit, sive necessario sive contingenter, semper libere producit, et grave est talis entitas, quod quidquid producit per n.Jodumnaturae producit, non enim omnium assignandae sunt rationes. Ex his patet quomodo objectiones Occham non concludunt contra positionem Doctoris.

Dico ultra, quod responsiones, quas facit Occham ad rationes Doctoris, quibus probat quod cum libertate stat necessilas, non solvunt illas. Et pro majori intelligentia adduco illas rationes Doctoris, quas facit in Quodlib. quaest. 16. Prima fundatur super auctoritate Augustini in Enchir. cap. 8. et 83. quaest. 72. Sic (inquit) oportebat prius fieri hominem, ut bene velle posset et male, nec graiis si bene, nec impune si male. Postea vero sic erit, ut male velle non possit, nec ideo libero carebit arbitrio, quippe liberius erit, quod omnino non potest servire peccato. Et subdit quasi pro probatione : Neque enim culpanda est voluntas, aut voluntas non est, aut libera dicenda non est, qua beati sic esse volumus, ut esse miseri non solum non velimus, sed nequaquam velle possimus.

Respondet Occham, quod a tali voluntate, quae male agere non potest non est neganda libertas simpliciter libera, quamvis illum actum non eliciat libere, quem elicit necessario, et ita ejus libertas non minuitur, quamvis talem actum non eliciat pro tunc. Unde non intendunt Sancti quod voluntas respectu illius actus, quem necessario habet, libere operetur, sed quod simpliciter est libera et liberior quam prius, quia minus potest quantum ad actus multos imperatos impediri a causis extrinsecis per talem confirmationem in bono quam ante.

Sed haec responsio minime solvit auctoritatem Augustini et aliorum Sanctorum, quia voluntas non dicitur libera, ut in sua natura consideratur, sed simpliciter dicitur libera, quia potest operationem producere libere, ut ly libere distinguitur contra productionem per modum naturae,

patet. Dicitur enim contingenter agere quando agit, quia habet in potestate sua posse producere oppositum, non tantum successive, sed etiam pro eodem instanti quo agit, ut patebit infra dist. 39. et dicitur necessario agere propter hoc, quia actum aliquem sic necessario elicit quod ejus oppositum, nec pro eodem instanti quo elicit, nec pro alio instanti elicere potest. Si ergo Sancti volunt, quod quamvis voluntas velit aliquid necessario, illud idem tamen vult et libere, talis libertas accipitur penes productionem actus, ita quod illum actum libere eliciat. Et quod talis libertas voluntatis dicatur accipi per comparationem voluntatis ad actum elicitum, vide Doctorem infra in isto primo dist. 39. et in 2. dist. 15. et in Quodlib. q. 16.

Deinde Occham pro confirmatione suae responsionis addit unam congruentiam et unam auctoritatem. Congruentia est, quia eadem voluntas habens primo in sua potestate actus contrarios, scilicet bonum et malum, si postea firmetur in uno illorum, non magis dicetur liberior respectu illius quam diceretur liberior respectu alterius si firmetur in alio contrario; sed voluntas damnati firmatur in aliquo malo, et tamen propter talem firmitatem non est liberior respectu illius actus quam ante ; ergo quando bonus firmatur in aliquo bono quod necessario habet, non dicetur liberior respectu illius actus ; ergo intelligunt Sancti, quod sit liberior voluntas beati, qua peccare non potest, quia ad actus imperatos indecentes et non expedientes ei minus cogi potest quam prius, imo nullo modo potest cogi, ad quos tamen ante saltem ad multos cogi potuit.

Auctoritas est Augustini 5. de Civit. cap. 10. ubi vult, quod sicut non minus dicitur Deus omnipotens, quamvis non possit mori nec falli, ita non minus dicitur voluntas libera, quamvis necesse sit eam velle quod vult; ergo non minus potest dici libera, quamvis velit hoc necessario, dum tamen propter hoc minus possit ad alia cogi, non dico ad actus elicitos, sed ad actus imperatos ; bene enim cogitur homo ad actus elicitos, qui actus tunc non sunt imperati.

Respondeo, quod congruentia illa parum valet ; tum, quia non ideo dicitur liberior, quia magis firmetur in bono quam in malo ; sed dicitur libera, quia libere elicit actum quamvis necessario eliciat, et quantum ad hoc, ita voluntas dicitur libera, quae necessario vult malum (si tamen potest velle magis) sicut quando necessario vult bonum, quia tota libertas utriusque est in eliciendo actum. Sicut ita dicitur libera contingenter quando vult malum contingenter, sicut quando vult bonum contingenter. Potest tamen dici liberior quando vult bonum, quia bonum habet rationem diligibilis et volibilis, non sic malum. Dicitur etiam liberior quando vult bonum, quia magis inclinatur ad bonum quam ad malum, et ideo quando vult contingenter bonum, dicitur magis libera quam quando vult contingenter malum. Sic quando necessario vult.bonum et necessario firmatur in illo, dicitur liberior, quam quando necessario firmatur in malo propter conditiones supradictas et multas alias extrinsecas. Proprie tamen loquendo de libertate illa attenditur penes elicitionem actus, ita quod actu dicitur libera quando actu libere elicit licet necessario, et dicitur potentia libera quando potest libere elicere actum ; et sic patet quod congruentia illa non est propositum, nec ad mentem Sanctorum. Auctoritas Augustini est magis ad propositum quam ad oppositum, ut patet intuenti: ad hoc enim ut dicatur omnipotens, requiritur respectus ad possibilia. Sicut enim non dicitur actu creator nisi actu creet, sic non dicitur actu omnipotens nisi actu possit in omne possibile. Omnipotentia enim attenditur ex hoc quod potest in omne possibile, ut infra patebit d. 20. et dist. 42. et in Quodlib. q. 7. Sic est de voluntate, quod nullo modo dicitur actu libera nisi actu eliciat libere, nec dicitur potentia libera, nisi quia potest libere elicere ; et sicut cum tali Ubertate stat contingentia, ita etiam stat necessitas elicitionis, nec plus concludit auctoritas Augustini.

Secundo principaliter arguit Doctor per Anselmum de libero arbitrio, c. 1. qui sic habet, quod decet et expedit, ut hoc amittere non queat, liberior est quam ille qui sic habet hoc ipsum, ut possit perdere. Et ex hoc concluditur, liberior est igitur voluntas, quae a rectitudine declinare nequit.

Respondet Occham dicens, quod Anselmus non intelligit, quod libere velit illud quod necessario vult, sed quod voluntas, quae a rectitudine declinare nequit est liberior, quia causa non potest servire peccato, et ita a servitute, quae opponitur libertati, est liberior. Et ideo eo ipso quod a servitute peccati est liberior, est etiam a coactione quantum ad actus alios ab actibus volendi et nolendi liberior; et propter hoc posse peccare non est libertas, nec pars libertatis, sed magis minuit libertatem, non tamen minuit libertatem a coactione quantum ad actus intrinsecos volendi et nolendi; ergo minuit aliam libertatem, de qua loquitur Anselmus ibidem.

Si dicatur, quod potestas peccandi, nec minuit nec auget libertatem; contra hoc est expresse Anselmus ibidem dicens sic: Potestas peccandi, quae addita voluntati, ejus minuit libertatem, et si dematur, auget, nec est Ubertas, nec pars libertatis.

Respondeo quod in volendo rectitudinem, est libertas voluntatis, quia sicut voluntas libere vult actum,quantum ad substantiam et intensionem ejus, ita vult libere rectitudinem actus (quod nihil aliud est, nisi velle actum circumstantionatum circumstantiis requisitis ad ipsum actum rectum, ut infra patebit dist. 17. et in 2. dist. 7. et dist. 40. et in Quodl. q. 18.) et sic in volendo rectitudinem est libertas vel pars libertatis. Respectu vero peccati sive deformitatis, non potest esse libertas, hec pars libertatis, quia talis deformitas nihil est. Est enim tantum privatio rectitudinis, quae deberet inesse actui, ut ostendit Doctor in 2. dist. 34. et dist. 37. libertas enim vel pars libertatis respicit aliquid positivum. Peccare enim non est efficere, sed magis deficere ; modo in def fidendo non attenditur libertas nec pars libertatis. De hoc prolixe vide Doctorem in 2. dist. 34. 37. et 44. Si vero voluntas comparetur ad substratum peccati, illud dicitur libere producere: ita enim libere producit substratum deformitatis, sicut et substratum rectitudinis, et quoad hoc nulla est differentia ; et tunc ita est libertas vel pars libertatis respectu substrati peccati, sicut et respectu substrati rectitudinis. Comparando tamen voluntatem ad rectitudinem absolute et ad deformitatem respectu rectitudinis, est libertas vel pars libertatis ; respectu vero deformitatis nulla est libertas, nec pars libertatis. Et sic auctoritas Anselmi est ad propositum et non ad oppositum, ut iste nititur ostendere. Tertio principaliter arguit Doctor, cujus ratio est, quia voluntas divina necessario vult bonitatem suam, et tamen in volendo eam est libera: ergo. Minor probatur, quia potentia operans circa unum objectum non absolute, sed in ordine ad aliud, est operativa circa utrumque objectum, (sicut arguit Philosophus 2. de Anima, text. comm. 146. de sensu communi) sed voluntas divina refert ad finem omnia alia ergo operatur circa omnia alia, sed circa illud quod est ad finem, libere operatur et contingenter: ergo libere vult bonitatem suam.

Respondet Occham, quod voluntas divina necessario vult bonitatem suam, non tamen libere, sed ita naturaliter, sicut naturaliter intelligit bonitatem suam. Ad probationem dicit, quod innuit imaginationem falsam, scilicet quod potentia volitiva operatur circa divinam essentiam, quasi eliciendo aliquam volitionem quocumque modo distinctam ex natura rei ab illa voluntate, hoc enim est simpliciter falsum. Hoc tamen posito, argumentum non valet, quia non sequitur : eadem potentia et sub ratione ejusdem potentiae operatur circa hoc et circa illud; ergo si libere operatur circa hoc, libere operatur circa illud, non sequitur, sicut non sequitur: eadem potentia operatur circa hoc et circa illud, et operatur circa hoc necessario: ergo et circa illud necessario operatur. Unde sicut isti negant istam consequentiam, ita nego ego primam.

Dico, quod consequentia Doctoris non intelligitur eo modo, quo fit a Doctore. Unde pro intellectione illius rationis praemitto aliqua. Primum, quod producere et causare sic se habent, quod causare tantum respicit contingens, ita quod nihil potest causare necessario: repugnat enim causare et causare necessario, ut supra patuit dist. 8. q. ult. et patet in 2. dist. i. q. 3. et in Quodlib. Producere vero est communius, et stat cum productione contingenti et productione necessaria: et productio necessaria est duplex, scilicet libera et per modum naturae. Similiter dico, quod libere et contingenter sic se habent , quod productio libera stat cum productione contingenti et necessaria , non tamen stat cum productione per modum naturae ; productio vero contingens tantum stat pro possibili et nullo modo necessario. Secundum, una et eadem potentia habet tantum unum modum producendi, scilicet vel per modum naturae vel libere, ut supra ostensum est. Et quod eadem potentia velit aliquid necessario et aliud contingenter, accidit sibi, non enim competit sibi velle necessario, nisi quia talis potentia est circa tale objectum, ut dixi supra ; velle ergo necessario vel contingenter accipitur magis a ratione extrinseca, sed velle libere accipitur a ratione intrinseca potentiae volitivae. Sicut ergo bene sequitur : aliqua potentia causat A; ergo producit A, et si causat per modum naturae ; ergo producit per modum naturae, et similiter si operatur per modum naturae circa ea quae sunt ad finem, ergo et circa finem, cum una potentia unius rationis habeat tantum unum modum producendi. Sic bene sequitur : potentia A vult ordinatum ad finem libere ; ergo vult et ipsum finem libere, aliter non esset eadem potentia si posset velle per modum naturae, cum isti modi sint omnino incompossibiles, ut ostensum est supra. Sequitur ergo secundum Doctorem quod si voluntas divina operatur libere, licet contingenter circa creaturas, quod etiam libere, licet necessario operatur circa essentiam Dei. Ex his patet quomodo non sequitur : si vult necessario bonitatem suam, quod etiam velit necessario bonitatem creaturarum ; sed bene sequitur : voluntas divina vult libere, licet necessario bonitatem suam ; ergo libere vult, licet non necessario bonitatem creaturarum. Et similiter sequitur, vult bonitatem creaturarum libere, licet contingenter ; ergo vult libere, licet necessario bonitatem essentiae divinae.

Item arguit Doctor. Propter quid actio circa finem ultimum est perfectissima, in tali actione necessitas in agendo est perfectionis ; ergo necessitas in ea non tollit, sed magis ponit, quod est perfectionis, cujusmodi est libertas.

Respondet Occham, quod necessitas non tollit perfectionem, ideo non tollit libertatem, quamvis repugnet libertati respectu ejus, cujus est necessitas.

Sed ista responsio (ut patet ex supra dictis) nihil vel parum valet, nec oportet hic immorari. Et quod dicit, quod voluntas divina non elicit actum distinctum ex natura rei, supra improbatum est d. 8. q. 3. Ex his patet firma positio Doctoris et quomodo rationes Occham non concludunt contra, nec responsiones ad rationes Doctoris evacuant.